ReadyPlanet.com

 หน้ารวมกระทู้ > ตำราประมวลหลักเภสัช

ตำราประมวลหลักเภสัช


 ตำราประมวลหลักเภสัช

 
 
ตำราประมวลหลักเภสัช
ของ ร.ร. แพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพน วิมลมัลคลาราม ราชวรวิหาร
กรุงเทพมหานคร พ.ศ. ๒๕๒๑ (สงวนลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัติ)
 
คำชี้แจง
 
หนังสือ “ตำราประมวลหลักเภสัช” เล่มนี้ รวบรวมขึ้นจากหนังสือแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์เล่ม ๑-๒ โรงเรียนแพทย์แผนโบราณซึ่งตั้งอยู่ที่วัดพระเชตุพนฯ จังหวัดพระนคร นำมาบรรจุไว้ในหนังสือเล่มเดียวกัน ให้ชื่อว่า “ตำราประมวลหลักเภสัช” ทั้งนี้ก็เพื่อสะดวกแก่ผู้สนใจในวิชาแพทย์แผนโบราณ คือจะได้ค้นคว้าหาได้สะดวก
อันตำรานั้นยังกระจัดกระจายกันอยู่ในที่ต่างกัน ก็ลำบากแก่ผู้ค้นคว้าแสวงหาความรู้ และหนังสืออันเป็นตำรานั้นๆ ก็หายากขึ้นทุกวันที่มีอยู่แล้วก็นับแต่จะหมดไป เพราะผู้พิมพ์ขึ้นใหม่ก็ไม่มี
 
ตำราประมวลหลักเภสัช จะให้ความสะดวกแก่ผู้สนใจในวิชาแพทย์เป็นอย่างดี เพราะผู้รวบรวมได้นำมาวางไว้เป็นหมวดหมู่กัน เช่น
 
จำพวกพิกัติ แสดงให้รู้เป็นตัวอย่าง มีอะไรบ้างเช่น สัตตเขา นวเขี้ยว นวโกฐ เป็นต้น เรื่องเช่นนี้จะรวมอยู่ในแหล่งเดียวกัน
จำพวกรส ก็แสดงให้รู้ว่ารสอะไรบ้าง เช่น รสขม เค็ม ฝาดเฝื่อน เป็นต้น
จำพวกสรรพคุณ ยาอย่างไร รสอย่างไร มีคุณอย่างไร
จำพวกน้ำกระสาย ก็ได้แนะไว้ซึ่งศึกษาพอเป็นคู่มือได้
 
อันความรู้ทางแพทย์แผนโบราณมีแต่จะหมดไป เพราะสมัยวิทยาศาสตร์บังคับให้เป็นเช่นนั้น แต่จะว่าไร้ประโยชน์ทีเดียวก็ไม่ได้ เพราะผู้ป่วยไข้ยังได้รับประโยชน์ก็มีอยู่
 
โบราณว่า “ลางเนื้อชอบลางยา” ย่อมเป็นคำที่ยังพิสูจน์ความจริงได้เท่าที่เคยผ่านมา คนไข้บางคนรักษาตามแพทย์แผนโบราณไม่หาย ไปหายเอาต่อเมื่อรักษาทางแพทย์แผนปัจจุบันก็มี บางคนรักษาทางแพทย์แผนปัจจุบันไม่หาย ไปหายเอาทางแพทย์แผนโบราณก็มี บางคนรักษาทั้งแผนโบราณทั้งแผนปัจจุบันก็ไม่หาย ไปอาบน้ำมนต์หายก็มี ความดิ้นรนเพื่อรักษาชีวิตไว้มันเป็นวิสัยของสัตว์ทุกประเภท เมื่อเดือดร้อนก็รนไปหาที่เย็น
 
แพทย์แผนโบราณที่ยังตกค้างอยู่ยังไม่สูญหายไปจากโลก ก็เพราะยังมีผู้สนใจศึกษาและยังมีผู้ได้รับผลจากวิชานั้นๆ ต่างยังรับรองกันอยู่ จึงยังไม่สูญไปเลยทีเดียว และทางการก็ยังรับรองให้เป็นแพทย์ประจำตำบลก็มี แพทย์แผนโบราณนั้นในส่วนภูมิภาคยังนับถือ การนับถือนั้นจะเป็นเพราะในชีวิตไม่มีหวังจะพบแพทย์แผนปัจจุบันก็ได้ ตามชนบทนั้นหาแพทย์แผนปัจจุบันยาก บางแห่งเดินทางตั้งวันก็ยังไม่พบแพทย์ เพราะความกันดารความอัตตคัดขัดสนของตน จึงซมซานไปตามกรรม หวังความปลอดภัยในชีวิต คล้ายกับผู้ไม่มีอาหารจะบริโภคจำต้องดื่มนำรองท้องไว้ก่อน เพื่อรักษาชีวิตของตนไว้ เมื่อสงครามโลกครั้งที่ ๒ ยาอันเกิดจากแผนปัจจุบัน เม็ดละ ๑-๑๐ สตางค์ก็กลายเป็น ๕ บาท ๑๐ บาท แม้ราคาถึงเพียงนั้นก็ยังหายากขึ้นอีก ต้นไม้ รากไม้ ใบไม้ อันมารวมกันเข้าตามตำรา เรียกว่ายาแผนโบราณ ก็เป็นดุจอมฤตชุบชีวิตมนุษย์ให้พ้นจากโรคภัยไข้เจ็บได้มากหลาย คงไม่ใช่จำนวนหมื่น
 
อันชาวชนบทเมื่อหมดโอกาสจะเข้าหาแพทย์แผนปัจจุบัน ก็ต้องเที่ยวหายาตามตลาด ซึ่งไปรักษาเพื่อสวัสดิภาพแต่ชีวิตของตน ร้านขายยาทุกหนทุกแห่งที่เจ้าของร้านไม่ได้เป็นหมอ ร่ำรวยกันเพราะเหตุนี้ ฉะนั้นแพทย์แผนโบราณหากมีตำราอ่านบ้าง มีอาจารย์สอนแนะนำบ้าง ก็นับว่าดีกว่าพ่อค้าขายยาในตลาดมืด เพราะเขามีวิชาเพียงขายยาเพื่อเงินทองเท่านั้น ไม่มีอะไรเป็นหลักประกันให้แก่คนไข้ เมื่อได้ยาไปแล้วจะหายหรือจะตายเป็นเรื่องของคนไข้เอง เขารับผิดชอบพียงชำระเงินและรับยาไป ส่วนหมอนั้นจะจ่ายยาก็ต้องดูอาการไข้ และยังมีพันธะต่อกันจนกว่าจะหายหรือตาย หรือบอกเลิกไม่ยอมรักษา
 
อันหมอนั้นแต่โบราณมา ย่อมถือเมตตาจิตเป็นใหญ่ เอากำลังใจประกอบด้วยเมตตาเข้าช่วยด้วย หมอจึงเป็นเจ้าบุญนายคุณของคนทั่วไป ส่วนพระภิกษุเป็นหมอด้วยก็ยังห้ามเรียกราคายาค่ารักษาอีกด้วย จึงเป็นหมอด้วยจิตอนุเคราะห์ ใครทุกข์มาก็ช่วยไปตามบุญตามกรรมเพราะทำด้วยเมตตาจิต
 
หนังสือ ตำราประมวลหลักเภสัชนี้ เป็นเพียงตำราพิกัติมารวมไว้ในที่แห่งเดียวกัน เหมือนเราถ่ายรูปต่างๆ รวมในภาพเดียวกันเพื่อเห็นง่ายฉะนั้น
 
พระธรรมวโรดม
เจ้าอาวาสวัดพระเชตุพน ฯ
ผู้อุปการะโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ
 
วัดพระเชตุพน ฯ ท่าเตียน พระนคร
 
 
 
ประวัติตำราแพทย์แผนโบราณ
การอัญเชิญประวัติคัมภีร์แพทย์ อันเป็นตำรายาไทยหลายสมัยต่อมาซึ่งสถิต ณ สถานที่ต่างกันมาชุมนุมไว้ในตำราเล่มนี้นั้น แม้แต่เพียงนามของพระคัมภีร์ก็เป็นการลำบากมาก เพราะการหาหลักฐานที่เกิดผู้เรียบเรียง และตำราเล่มใดเกิดก่อนหลังเมื่อใด ย่อมสุดปัญญาที่จะค้นคว้าหามาให้ถี่ถ้วนบริบูรณ์ จึงนำมากล่าวไว้ เฉพาะที่พอจะสอบสวนรวบรวมได้ โดยบอกลักษณะพระคัมภีร์นั้นๆ เพียงย่อๆ ทั้งนี้เพราะเห็นความจำเป็นว่า จะต้องเป็นความรู้พิเศษไว้ประดับสติปัญญา บรรดาท่านที่สนใจศึกษาวิชาเภสัชกรรมแผนโบราณ ซึ่งว่าโดยหน้าที่แล้ว เภสัชกรผู้ปรุงยา ต้องเรียนให้รู้จักตำราพระคัมภีร์แพทย์ต่างๆ ของดั้งเดิมทั้งหมดว่ามีกี่เล่ม ว่าด้วยโรคอะไรบ้าง แม้ว่าไม่ได้ใช้ตำรานั้น ก็ควรทรงไว้เป็นความรู้รอบตัวก็ยังดี จะได้ไม่ทำให้ท่านลืมเลือนตำราที่เคยมีชื่อเสียงมาแล้ว และยังคงกระจัดกระจายอยู่ถูกทำลายหายสูญไปง่ายๆ อีกประการหนึ่งเกรงว่าท่านนักศึกษารุ่นใหม่จะถูกหาว่าท่านเป็นหมอไทยที่ไม่รู้จักตำรายาไทย
 
อนึ่งคำว่าพระคัมภีร์แพทย์พระตำราและตำรา ขอให้ศึกษาเข้าใจว่า ตามที่กล่าวไว้หลายแห่งไม่เหมือนกันนี้ แล้วแต่ความเหมาะสม คือตำรายา เดิมได้จารเป็นอักขระลงในใบลานเหมือนกับพระคัมภีร์ธรรมะ (คัมภีร์เทศน์) เมื่อเป็นเล่มลาน (ผูก) บรรจุวิชาแพทย์จึงเรียกว่าพระคัมภีร์แพทย์ คัมภีร์เดิมโดยมากเป็นภาษาขอม-มคธ ท่านอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญได้แปลคัดลอกใหม่ลงในสมุดข่อย โบราณจึงเปลี่ยนแปลง เรียกใหม่ว่า ตำราการที่ใช้คำนำ “พระ” ลงไปข้างหน้านั้น เหตุด้วยคัมภีร์แพทย์มีลักษณะคล้ายพระคัมภีร์ธรรมอย่างหนึ่ง ท่านอดีตแพทย์เห็นความศักดิ์สิทธิ์ของตำรานั้น จึงเรียกนามยกย่องด้วยความเคารพบูชาอย่างหนึ่ง สมัยนั้นเจ้านายก็เป็นแพทย์กันแทบทุกพระองค์ ตำหรับตำราได้ถูกนำถวายไว้ในวังมาก เมื่อได้ประทานใครมากเป็นพระตำราไปหมด แม้ที่สุดพระมหากษัตริย์ก็ยังทรงมี คลังยา คลังพระตำรา ซึ่งเรียกว่าคลังพระตำราข้างพระที่ แล้วยังมีคำต่อท้ายว่าหลวงลงไปอีก ขอท่านผู้ศึกษาจงเข้าใจว่า พระคัมภีร์แพทย์ พระตำราหลวง ก็คือตำราแพทย์นั่นเอง
 
การศึกษาวิชาแพทย์ ในสมัยเก่าก่อนดึกดำบรรพ์นั้น สานุศิษย์ผู้ที่จะได้รับการศึกษาถ่ายทอดวิชาจากท่านครูอาจารย์นั้น ต้องอาศัยการต่อปากต่อคำจากท่านอาจารย์เอง แล้วก็นำมาท่องบ่นจนขึ้นใจทั้งต้องเป็นผู้ปรนนิบัติรับใช้ใกล้ชิดหน้าตามหลักเรียกว่าศิษย์ต้นกุฏิ คอยช่วยปฏิบัติหัดงานทุกอย่างตลอดจนการนวดเฟ้นให้อาจารย์ และการเรียนวิชาการแพทย์ครั้งนั้นมิใช่ของง่าย ผู้ศึกษาต้องตรากตรำทำงานทั้งส่วนตัวและให้อาจารย์กับท่องจำวิชานับว่าต้องเป็นผู้มีปฏิภาณเฉียบแหลมจริงๆ จึงจะจดจำนำมาใช้ได้ถูกต้อง แม้กระนั้นก็ยังมีท่านบูรพาจารย์ผู้ละความสุขจากบ้าน เที่ยวจารึกเสาะอาเวชวิชาการ ศึกษามาด้วยความลำบากตรากตรำมาตั้งหลายๆ ปี จนเป็นผู้ทรงคุณธรรมสามารถท่องบ่น จดจำถ่ายทอดวิชาแพทย์เหล่านั้นต่อมาจนถึงสมัยนี้ที่อักขระอักษรเจริญแล้วท่านจึงใช้จดจารึกบันทึกไว้ ณ ที่ต่างๆ เช่นแกะไว้ในแผ่นหินและโลหะเป็นต้น ความหวังของท่านก็เพื่อจะให้วิชาแพทย์นั้นคงทนถาวรไม่เสื่อมสูญดุจแผ่นหินและโลหะนั้นๆ วิชาแพทย์จึงได้แพร่หลายมาถึงสมัยคัมภีร์ใบลานและสมุดข่อยแล้วคัดลอกมาลงไว้เรียกว่าคัมภีร์ หรือตำราว่าอันว่าพระคัมภีร์แพทย์นั้นท่านกล่าวไว้ว่า จำแนกไว้สุดแต่ความเชี่ยวชาญของพระอาจารย์แต่ละท่าน มีกล่าวถึงอาการของโรค วิธีรักษาตำรายาที่ต้องใช้ และสรรพคุณยาไว้พร้อมมูล แม้จะมีการกล่าวไว้ซ้ำกันบ้างก็คนละทัศนะ ซึ่งมีจุดหมายปลายทางอย่างเดียวกันดัง เช่น
 
๑. พระคัมภีร์ปฐมจินดา มีหลายบท เช่นกล่าวถึงพรหมปุโรหิตแรกปฐมกาลการปฏิสนธิแห่งทารก-กำเนิดโลหิตระดูสตรีครรภ์ทวานกำเนิดโรคกุมารและยารักษา ฯ
๒. พระคัมภีร์ฉันทศาสตร์ กล่าวถึงจรรยาของแพทย์ทับ ๘ ประการ-โรคทราง-สมุฏฐานแห่งไข้-อติสารมรนญาณสูตร
๓. พระคัมภีร์ธาตุวิภังค์ กล่าวถึงกองธาตุพิการตามฤดู ฯ
๔. พระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย กล่าวถึงการค้นหาต้นเหตุการณ์เกิดโรค ฯ
๕. พระคัมภีร์โยคสาร (แพทยาลังกา) ของอมรเสกมหาอำมาตย์ กล่าวถึงรสยาและลักษณะนิมิตร้ายดี ฯ
๖. พระคัมภีร์มหาโชตรัต ของพระอาจารย์ท้าวสหัมบดีพรหมกล่าวถึงโรคระดูสตรี ฯ
๗. พระคัมภีร์ชวดาร กล่าวถึงพิษอาหารทำให้ลมโลหิตกำเริบ ฯ
๘. พระคัมภีร์โรคนิทาน ของพระอาจารย์โกมาร ภัจจ์ กล่าวถึงกองธาตุทั้งสี่ มีเกิน-หย่อนหรือพิการ ฯ
๙. พระคัมภีร์ธาตุวิวรณ์ กล่าวถึงกองธาตุทั้งสี่ โรคโลหิตระดูสตรี ฯ
๑๐. พระคัมภีร์ธาตุบรรจบ ของพระอาจารย์โกมารภัจจ์ กล่าวถึงโรคอุจจาระธาตุ ฯ
๑๑. พระคัมภีร์มุจฉาปักขัณฑา กล่าวถึงโรคปัสสาวะมุตกิตมุตฆาต ฯ
๑๒. พระคัมภีร์ตักกสิลา กล่าวถึงบรรดาไข้พิษทั้งปวง ฯ
๑๓. พระคัมภีร์กระษัย กล่าวถึงโรคกระษัย ๒๖ ประการ ฯ
๑๔. พระคัมภีร์อภัยสันตา กล่าวถึงกำเนิดไข้ โรคทรางและตาทุกชนิด ฯ
๑๕. พระคัมภีร์มัญชุสารวิเชียร กล่าวถึงโรคลม ๑๐ ประการ ฯ
๑๖. พระคัมภีร์อติสาร กล่าวถึงโรคอุจจาระร่วง ฯ
๑๗. พระคัมภีร์มุขโรค กล่าวถึงโรคในปากและคอ ๑๙ ประการ ฯ
๑๘. พระคัมภีร์จะละนะสังคหะ กล่าวถึงลักษณะอุจจาระธาตุ ๔ ประการ ฯ
๑๙. พระคัมภีร์วารโยคสาร กล่าวถึงลักษณะนิมิตดีร้าย ๓๐ ประการ (คล้ายวรโยคสาร) ฯ
๒๐. พระคัมภีร์ธาตุอภิญญา กล่าว ถึงลักษณะโรคที่เกิดกับธาตุ ๔ มี ๓ ประการ ฯ
 
นอกจากที่นำมากล่าวแล้วนี้ ปรากฏว่ายังมีตำรายาไทยเบ็ดเตล็ดที่เรียกกันว่า ตำราเกล็ดอีกมากมาย ถึงกระนั้นพระคัมภีร์แพทย์ และตำราที่มีอยู่แล้ว ก็ยังเป็นจำนวนน้อย ไม่เพียงพอแก่จำนวนแพทย์และผู้นิยมสนใจ จึงต้องมีการศึกษาเล่าเรียนคัดลอกต่อกันมาด้วยความเพียรพยายามอันยากยิ่ง นับเป็นเวลานานจนบรรลุถึงสมัยรัชการที่ ๕ พระบาทสมเด็จปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ได้ทรงพระราชดำริว่า พระคัมภีร์แพทย์ต่างๆ นั้น ใช้สำหรับบำบัดโรคภัยไข้เจ็บเป็นประโยชน์แก่มหาชนเป็นอันมาก ทั้งพระตำหรับหลวงเก่าๆ ที่สร้างขึ้นได้ใช้สืบสายกันมาก็สูญหายไปบ้าง ทรงเห็นความจำเป็นที่จะต้องทนุบำรุง ให้พระคัมภีร์แพทย์เป็นหลักฐานแพร่หลายต่อไปในกาลภายหน้า จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ประชุมแพทย์หลวงนำพระคัมภีร์แพทย์ในที่ต่างๆ มาทำการตรวจสอบให้ตรงกันกับของดั้งเดิม และได้ทรงแต่งตั้งให้
 
พระเจ้าราชวงค์เธอ กรมหมื่นอักสรสาสนโสภณ
พระเจ้าราชวงค์เธอ กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย
พระยาอมรศาสตร์ประสิทธิ์ศิลป์
หลวงกุมารเพชร
หลวงกุมารแพทย์
ขุนกุมารประเสริฐ
ขุนเทพกุมาร
กรรมการคณะนี้ ได้จัดการตรวจสอบชำระพระคัมภีร์แพทย์ทั้งมวลให้เป็นที่ถูกต้องมีหลักฐานจดบันทึกไว้ในหอสมุดหลวง แต่คงใช้กันในหมู่แพทย์หลวงโดยมาก ในคราวนั้นท่านอาจารย์คุณพระประสิทธิ์วิทยา (คุณหมอหนู) ได้รับตำแหน่งนายแพทย์ใหญ่ในโรงพยาบาลศิริราช ต่อมาได้พระราชทานเลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรง ถึง พ.ศ. ๒๔๓๒ จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตั้งโรงเรียนแพทยาลัยขึ้นในโรงพยาบาลนั้น ท่านเจ้าคุณได้เป็นอาจารย์สอนวิชาแพทย์ไทย ร่วมกันกับคุณหมอนิ่ม คุณหมอคง และหมออื่นๆ อีกหลายท่าน ต่างก็ได้เรียบเรียงตำราของตัวไว้ เพื่อใช้สอนแก่นักเรียนแพทย์ในยุคนั้น ท่านเจ้าคุณประเสริฐศาสตร์ธำรง (คุณหมอหนู) ได้เรียบเรียงตำราชื่อ “เวชศาสตร์วรรณนา” ไว้ ตำราเล่มนี้กล่าวถึงพระคัมภีร์ ฉันทศาสตร์-ตักกสิลา ธาตุวิภังค์ ธาตุวิวรณ์-สมุฏฐานวิจิจฉัย-จะละนะสังคะหะ-ชวดาร-ทุลาวสา-ปฐมจินดา-มหาโชตรัต-กระษัย-อภัยสันตา-อติสาร-มัญชุสาร-วิเชียร-มรณญาณสูตร และพระคัมภีร์มุขโรคฯ พระตำราเวชศาสตร์วรรณนานี้ ต่อมาคุณสุ่ม วรกิจพิศาล (บุตร) พึ่งนำออกพิมพ์จำหน่ายทั่วไป เมื่อวันที่ ๑ มิถุนายน ๒๔๕๐
 
ส่วนคุณหมอนิ่มนั้น ครั้งหลังได้พระราชทานเลื่อนบรรดาศักดิ์ เป็นพระยาประเสริฐศาสตร์ธำรงเหมือนกัน แต่ตำราของท่านและหมออื่นๆ ที่เรียบเรียงใช้เป็นตำราสอนมิได้พิมพ์ออกจำหน่ายให้แพร่ไว้ จึงเป็นการยากที่จะค้นหามากล่าวได้
 
เมื่อได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ตั้งโรงเรียนราชแพทยาลัยขึ้นแล้ว ใน พ.ศ. ๒๔๓๒ ได้มีการพิมพ์ตำราแพทย์สำหรับโรงเรียนเล่มแรกชื่อว่า “แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์” เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๘ พิมพ์เป็นตอนๆ แบ่งออกเป็นภาคกล่าวรวมทั้งวิชาแพทย์ไทยโบราณและวิชาแพทย์ฝรั่ง โดยมีความประสงค์เพื่อให้เป็นประโยชน์แก่โรงเรียนราชแพทยาลัยและมหาชนทั่วไปโดยให้คำปรารภไว้ว่า มนุษย์สามัญชนทั้งหลาย ย่อมมีความรักในชีวิต และสังขารร่างกายยิ่งกว่าสิ่งทั้งปวง ไม่อยากได้รับความทุกขเวทนาจากการป่วยไข้ต่างๆ หากเกิดขึ้นจริงก็จำเป็นต้องแสวงหาเครื่องป้องกันโรคภัยนั้น ๆ โดยรู้จักคำแนะนำชี้แจง การบำรุงรักษาร่างกายให้แข็งแรงปราศจากโรคอยู่ได้ตามอายุขัย ในการนี้จำเป็นต้องอาศัยตำราที่มีหลัก ถูกแบบแผนรวมกับความเข้าใจใคร่ครวญหาเหตุผลของผู้อ่านนั้นด้วย ทั้งสองอย่างนี้จะทำประโยชน์ให้แก่ผู้นั้นทั้งครอบครัว ในเมื่อประสบกับโรคภัยไข้เจ็บ จะได้หายารับประทานได้ทันท่วงที มิให้โรคกำเริบเรื้อรังต่อไป แต่ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ชุดนี้ออกมาได้เพียง ๓ เล่มเล็กๆ ก็มีอันเป็นต้องล้มเลิกไป
 
พ.ศ. ๒๔๔๔ เจ้าพนักงานกรมพยาบาลของกระทรวงธรรมการดำริว่าโรงเรียนราชแพทยาลัย ได้ตั้งมา ๑๒ ปีแล้ว นับว่ามีความเจริญขึ้นทุกที กุลบุตรผู้ได้ศึกษาวิชาแพทย์นั้น ก็มีความรู้ในทางรักษาพยาบาลการเจ็บไข้ต่างๆ โดยชำนิชำนาญเหมาะแก่กาลสมัยเห็นคุณประโยชน์เป็นอย่างยิ่งของวิชานี้แล้ว แต่ยังหาได้มีหลักตำราสาธารณะประโยชน์แก่แพทย์และมหาชนทั้งหลายที่จะระวังรักษาร่างกายไม่ เพราะฉะนั้นจึงได้รวบรวมพระคัมภีร์แพทย์ไทยทั้งปวง และตำราแพทย์ฝรั่ง บรรดาที่สอนอยู่ในโรงเรียนนั้นด้วย เป็นต้นว่า พระตำราข้างพระที่ (พระตำราหลวงที่ตรวจสอบแล้ว) กับทั้งตำราตรวจโรคและรักษาไข้ต่างๆ ที่แพทย์โรงพยาบาลได้เรียบเรียงขึ้นใหม่โดยได้เคยพบปะและตรวจตรารักษาพยาบาลมาแล้ว หรือที่กำลังรักษาอยู่โดยละเอียดรวมออกพิมพ์ให้ชื่อว่า “ตำราแพทย์ศาสตร์” ลงพิมพ์พระคัมภีร์แพทย์เล่มต่างๆ ต่อจากตำราแพทย์สาสตร์สงเคราะห์ที่เลิกล้มไป คือกล่าวถึง พระคัมภีร์ปฐมจินดา-โรคนิทาน–ชวดาร-ธาตุอภิญญาณ- มุจฉาปักขันทา-ธาตุบรรจบ-อุทรโรค-อภัยสันดาฯ
 
ต่อมาบรรดาแพทย์ประกาศนียบัตร ซึ่งสอบวิชาแพทย์จากโรงเรียนราชแพทยาลัยได้รวมกันจัดตั้งเวชศาสตร์สโมสรขึ้น หวังประโยชน์ต่อความเจริญของเวชศาสตร์วิทยา คณะสมาชิกของสโมสรนี้ขึ้นกับกรมสัมปาทิกสภา กระทรวงศึกษาธิการได้ร่วมกันจัดการพิมพ์ตำราแพทย์ขึ้นอีก ใน พ.ศ. ๒๔๔๗ ให้ชื่อว่า “ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์” ตามฉบับแรกแต่แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์เล่มนี้กล่าวถึงวิธีและตำราของแพทย์ฝรั่งเกือบหมดเล่ม จะมียาไทยแทรกอยู่บ้างก็เพราะหายาฝรั่งแทนยังไม่ได้เท่านั้น ผู้จัดการพิมพ์คือ ร.อ.ดำรง แพทยาคุณ ออกเป็นรายเดือนปีละ ๑๒ เล่ม แต่ทราบว่าหมดทุน จึงออกเพียง ๔ เล่ม แล้วก็ต้องเลิกล้มไปอีก และยกเอาไปพิมพ์รวมอยู่ในจดหมายเหตุของหนังสือพิมพ์วิทยาจารย์ ในสมัยนั้นเป็นอันว่าพระคัมภีร์แพทย์ และตำราไทยในนามของ “แพทย์ศาสตร์” ต้องล้มลุกคลุกคลานมาจนตั้งตนไม่ติดถึงสลายตัวไปเลย จึงไม่มีกล่าวในตำราใดๆ ของแพทย์แผนใหม่ แม้ว่าตำราเรียนที่ถูกพิมพ์ขึ้นใหม่ ก็กลายเป็นตำรายาเทศไปหมด รวมทั้งวิชาศึกษาพันธุ์สมุนไพรของนักเรียนแพทย์ปัจจุบันนี้ ก็ไม่เห็นมีตำราสมุนไพรของไทย จะเห็นว่าสมุนไพรในเมืองไทยไม่มีมาตรฐานหลักการอันแน่นอน หรือเพราะเหตุใดยังสืบไม่ทราบ
 
ขอย้อนกล่าวถึงตำราอีกชุดหนึ่ง ซึ่งเป็นชุดสำคัญในยุคนี้ ได้ออกพิมพ์ปีเดียวกับตำราเวชศาสตร์วรรณนา แต่ในปลายปี สมัยที่ท่านเจ้าคุณพิศณุประศาสตร์เวช (ท่านอาจารย์คง) ผู้ทรงคุณวุฒิวิชาแพทย์ไทยท่านหนึ่ง ในคณาจารย์ของโรงเรียนแพทยาลัย หรือโรงเรียนเวชสโมสร เห็นความจำเป็นว่า บรรดาประชาชนคนไทยที่ประสบความเจ็บป่วยไข้เป็นธรรมดาต้องรู้จักวิธีการรักษา และการใช้ยาจะให้ได้ผลแพร่หลาย ก็อาศัยแต่ตำราแพทย์เท่าที่มีอยู่จำนวนน้อย เมื่อเกิดป่วยไข้ขึ้นก็เสาะแสวงหาตำราแพทย์ หรือขอลอกคัดกันต่อๆ มา เป็นการล่าช้าไม่ทันการ แม้จะมีพระคัมภีร์ของหลวง ที่ตรวจสอบถูกต้องแล้วก็จริง แต่คงใช้กันในหมู่แพทย์หลวงโดยมาก ประชาชนทั่วไปมีโอกาสใช้น้อย ท่านมีความประสงค์จะเทิดทูลความศักดิ์สิทธิ์ของพระคัมภีร์แพทย์ไทยไว้ ให้เป็นหลักสาธารณะมรดกตกทอด ก่อประโยชน์ถึงลูกหลานเหลนไทยทั้งมวล จึงนำความคิดเห็นของท่านนี้ กราบทูลขอประทานอนุญาตพิมพ์คัมภีร์ฉบับหลวง จากพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงดำรงราชานุภาพ ซึ่งดำรงตำแหน่งองค์ประธานจัดการหอพระสมุดหลวงในเวลานั้น เริ่มพิมพ์ครั้งแรก เมื่อวันที่ ๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๐ ให้ชื่อว่า “แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์” ฉบับหลวงมีสองเล่มจบ เป็นตำราแพทย์ไทยแท้ๆ ต่อมาอีก ๑ ปี ท่านเจ้าคุณมีความคิดเห็นอีกว่า ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ที่พิมพ์ขั้นนั้น ได้นำไประโยชน์มาให้แก่ประชาชนและแพทย์ไทยทั้งหลายอย่างมหาศาลก็จริงอยู่ แต่เป็นตำราที่กล่าวไว้อย่างพิสดารกว้างขวางมาก อาจเป็นการยากแก้ผู้ศึกษาเล่าเรียนและประชาชนทั่วไป ท่านจึงจัดพิมพ์ตำราแพทย์ศาสตร์ฉบับสังเขป ซึ่งท่านได้เรียบเรียงไว้เป็นหลักการสอนในโรงเรียนแพทย์ โดยคิดค้นเอาเฉพาะที่จำเป็นใช้กล่าวนำไว้ว่า เพื่อเป็นคู่มือของแพทย์และพยาบาลชื่อว่า “เวชศึกษา” หรือแพทย์ศาสตร์สังเขป แบ่งเป็น ๓ เล่ม พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๑ ที่ได้กล่าวไว้ตอนต้นว่าเป็นตำราชุดสำคัญคือตำราชุดนี้มีแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวงเล่ม ๑-๒ และเวชศึกษาเล่ม ๑-๒-๓ ของพระยาพิศณุประศาสตร์เวชรวม ๕ เล่มนี้ ทางราชการกระทรวงสาธารณสุขได้ประกาศระบุให้เป็นตำราหลวงแพทย์เภสัชกรโบราณมีสิทธิ์ใช้ปรุงยาโดยไม่ต้องใช้ตำรายาในตำราเล่มนี้ไปจดทะเบียนตำรายาไทย แม้จะได้เป็นมรดกตกทอดถึงสมัยปัจจุบันนี้ก็จริง แต่มิได้เป็นมรดกถึงแพทย์ไทยทั้งประเทศ ดังเจตน์จำนงค์ของท่านโบราณาจารย์ คงเป็นสิทธิ์ตกทอดให้แพทย์ไทยเพียงส่วนหนึ่งที่ท่านเรียกว่าแพทย์แผนโบราณเท่านั้น
 
ฉะนั้นขอฝากคำวิงวอนไว้ว่า พวกเราจำนวนน้อย มีหน้าที่ต้องรักษามรดกอันใหญ่ยิ่งนี้ไว้ไม่ให้เสื่อมสูญ จึงขอเชิญชวนท่านผู้สามารถหรือทรงคุณวุฒิ และผู้ศึกษารุ่นใหม่ซึ่งจะเป็นผู้เปรื่องปราชญ์ในวิชาแพทย์แผนโบราณในภายหน้าทั้งหลาย จงเพิ่มความสนใจช่วยกันผดุงส่งเสริมตำราวิชาแพทย์ไทยดั้งเดิมในทุกสาขาตามที่ถนัดแล้ว จัดพิมพ์ออกจำหน่ายให้มากรายด้วยกัน โดยพยายามให้อยู่ในลักษณะแบบฉบับของโบราณ แม้ชีวิตท่านจะต้องดับสูญไปแล้ว แต่ตำราที่ท่านได้สร้างไว้ยังปรากฏเป็นวิชาอนุสรณ์แพร่หลาย ยังประโยชน์แก่อนุชนไว้ศึกษาต่อไป ในเรื่องนี้โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ ถือว่าเป็นวัตถุประสงค์ที่สำคัญของโรงเรียนเหมือนกัน ฯ


ผู้ตั้งกระทู้ อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th) :: วันที่ลงประกาศ 2013-01-21 13:47:16 IP : 58.9.80.186


1

ความเห็นที่ 1 (3396130)

 จรรยาเภสัช

 
๑. ต้องหมั่นเอาใจใส่ศึกษาวิชาแพทย์เพิ่มเติมให้เหมาะแก่กาลสมัยอยู่เสมอไม่เกียจคร้าน
๒. ต้องพิจารณาหาเหตุผลในการปฏิบัติงานด้วยความสะอาดประณีต ไม่ประมาทมักง่าย
๓. ต้องมีความซื่อสัตย์เมตตาจิตแก่ชีวิตผู้ใช้ยาไม่โลภเห็นแก่ลาภ โดยหวังกำไรให้มากเกินควร
๔. ต้องละอายต่อบาป ไม่กล่าวเท็จโอ้อวดให้ผู้อื่นหลงเชื่อในความรู้ความสามารถอันเหลวไหล
๕. ต้องปรึกษาผู้ชำนาญเมื่อเกิดความสงสัยใจตัวยาชนิดใด หรือวิธีปรุงยาโดยไม่ปิดบังความเขลาของตน
 
กล่าวย่อไว้เป็นหัวข้อเพียง ๕ ข้อ เพื่อจะได้จดจำง่าย แต่ยังมีพฤติการณ์อีกมากมายที่จะต้องปฏิบัติ ขอให้นักศึกษาจงถือว่า จรรยาเภสัชนี้ เสมือนหนึ่งจรรยาศีลธรรม ๕ ข้อ สำหรับประจำใจ เมื่อท่านได้เป็นเภสัชกรโดยสมบูรณ์แล้วตลอดอายุของท่าน
 
 
 
หลักเภสัช
 
ท่านที่เป็นนักศึกษา วิชาเภสัชกรแผนโบราณ เมื่อท่านได้ทราบความเป็นมาแห่งตำรายาไทย พอเป็นความรู้เบื้องต้นพร้อมทั้งข้อแนะนำและจรรยามารยาทของเภสัชกรเป็นที่เข้าใจดีแล้ว จึงต้องเริ่มเรียนถึงหลักสำคัญของการศึกษาในวิชานี้ ท่านกล่าวพอสรุปความไว้เป็น ๔ ประการ ซึ่งสำหรับจะได้เอามาปรับปรุงเป็นยาแก้โรคได้ ขอจำแนกออกเป็น ๔ บท เพราะผู้ที่จะเป็นเภสัชกรแผนโบราณจำเป็นต้องรู้หลักใหญ่ ๔ ประการนี้ก่อน คือ:-
 
บทที่ ๑ เรียกว่าเภสัชวัตถุ
ต้องรู้จักตัวยา คือ วัตถุธาตุนานาชนิด ที่จะนำมาใช้เป็นยาแก้โรค
บทที่ ๒ เรียกว่าสรรพคุณเภสัช
ต้องรู้จักสรรพคุณและรสของวัตถุธาตุที่จะนำมาใช้เป็นยา
บทที่ ๓ เรียกว่าคณาเภสัช
ต้องรู้จักพิกัติยา คือยาหลายอย่างรวมเรียกอย่างเดียว
บทที่ ๔ เรียกว่าเภสัชกรรม
ต้องรู้จักการปรุงยาหลายวิธี ตามแบบตำราโบราณ
 
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 13:48:41 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 2 (3396133)

 ประเภทที่ ๑ เรียกว่าพันธุ์ไม้ต่างๆ พืชเหล่านี้ท่านแบ่งออกเป็น ๕ จำพวก คือ

 
 
๑ จำพวกต้น
 
ได้แก่พืชที่เป็นต้นโตและต้นเล็กบ้าง สูงและต่ำบ้าง ไม่มีแก่นและมีแก่นบ้าง ซึ่งนิยมเรียกว่าต้น ดังตัวอย่างคือ
เนื้อไม้และใบกระดังงาไทย ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ
 
ดอกกระดังงาไทย แก้ลมวิงเวียน ชูกำลัง ทำให้ชุ่มชื่น
 
ใบกระดูกขาว แก้งูพิษ
 
ใบกระดูกดำ แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิต แก้ช้ำใน แก้คันใน โรคผิวหนัง เนื่องจากหัวประดง แก้ลมขัด บวมตามข้อ ขับปัสสาวะ
 
ใบและรากกระดูกดำ แก้งูพิษ
 
รากกะตังบาย ระงับความร้อน ขับเหงื่อ แก้ไข้ครั่นเนื้อครั่นตัว ปวดเมื่อยตามร่างกาย
 
รากกระถินไทย เป็นยาอายุวัฒนะ ขับลม ขับระดูขาว
 
ดอกกระถินไทย บำรุงตับ แก้เกล็ดกระดี่ขึ้นตา
 
รากกระถินพิมาน ถอนพิษตะขาบแมลงป่อง แก้พิษงู
 
เห็ดกระถินพิมาน แก้ปวดฝีในหู แก้แผลเรื้อรัง แก้ไฟลามทุ่ง แก้เริม
 
รากกระท้อนป่า (สุม) ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้รากสาด แก้บิด
 
ใบกระทิง แก้ตาแดง ตาแฉะ ตามัว
 
ดอกกระทิง บำรุงหัวใจ
 
น้ำมันจากเมล็ดกระทิง แก้ปวดตามลำข้อและกระดูก
 
ใบกระบือ ๗ ตัว แก้สันนิบาตหน้าเพลิง ขับเลือดร้าย ขับน้ำคาวปลาในเรือนไฟ
 
เนื้อไม้กระพี้ ถอนพิษไข้ ถอนพิษผิดสำแดง แก้ร้อนภายใน
 
เขาควาย แก้พิษไข้กลับหรือไข้ซ้ำ
 
ดอกกาหลง แก้ปวดหัว ลดความดันของโลหิต แก้รัตตะปิตตะโรค แก้เสมหะพิการ
 
ใบกาสามปีก แก้ปัสสาวะดำ (คือปัสสาวะเป็นโลหิต)
 
รากไม้และเนื้อไม้กำจัดต้น ขับลมในลำไส้ แก้ลมขึ้นเบื้อสูง ซึ่งทำให้หน้ามืดตาลาย วิงเวียน ขับโลหิตระดู
 
ยางกำยาน ขับปัสสาวะ บำรุงหัวใจ แก้โรคปอดอักเสบ และหลอดลมอักเสบ ขับเสมหะภายอก สมานบาดแผลต่างๆ
 
เนื้อไม้กำลังช้างเผือก บำรุงธาตุ แก้อ่อนเพลีย บำรุงโลหิต
 
เนื้อไม้และเปลือกกำลังวัวเถลิง บำรุงโลหิต บำรุงธาตุให้เป็นปกติ บำรุงเส้นเอ็น แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย บำรุงกำลัง
 
เนื้อไม้กำลัง เสือโคร่ง บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง เจริญอาหาร ขับลมในลำไส้ บำรุงเส้นเอ็นให้แข็งแรง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย
 
กำลังหนุมาน แก้น้ำดีพิการ (สดุ้งผวา หลับ ๆ ตื่น ๆ) ร้อนหน้า น้ำตาไหล
 
ต้นกรรณิกา แก้ปวดศีรษะ
 
ใบกรรณิกา บำรุงน้ำดี
 
ดอกกรรณิกา แก้ไข้ แก้ลมวิงเวียน
 
รากกรรณิกา แก้พรรดึก บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง แก้ลมและดี แก้ผมหงอก บำรุงผิวหนังให้สดชื่น
 
เนื้อในฝักกาละพฤพษ์ ระบายอ่อน ๆ
 
รากก้างปลาแดง แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้ ขับพิษไข้หัวทุกชนิด ลดความร้อนในร่างกาย
 
ใบขนุนละมุดเผา แก้ปวดหู และหูเป็นน้ำหนวก
 
ไส้ในลูกขนุนละมุด แก้ตกเลือดในทวารเบาของสตรี
 
แก่นหรือเนื้อไม้ขนุนละมุด แก้กามโรค
 
โกฐเขมากลิ่นหอม แก้โรคในปากในคอ แก้แผลเน่าเปลื่อย แก้เสียดแทงสองราวข้าง ระงับอาการหอบ
 
โกฐจุฬาลัมพากลิ่นหอมฉุน แก้ไข้จะเรียง (คือไข้ที่เป็นเม็ดขึ้นตามตัว เช่น เหือดหัด สุกใส ดำแดง) แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้หืดหอบไอ
 
โกฐชะฎามังษีหรือโกฐจุฬารส กระจายหนองซึ่งเป็นก้อนอยู่ในร่างกาย ฆ่าพยาธิ์ให้ออกจากร่างกาย แก้ไส้ด้วนไส้ลาม ขับโลหิตของที่เน่าเหม็น แก้ดีพิการ แก้พิษทั้งปวง
 
โกฐกักกรากลิ่นหอม แก้ลม แก้คลื่นเหียน แก้ดีพิการแก้ปวดหัว ตัวร้อน นอนสะดุ้ง
 
ใบและต้นเทียนดำ แก้ริดสีดวงทวารแก้หนองใน
 
เปลือกและต้นเทียนดำ ขับระดู
 
เม็ดกุ๊ยใช่ ขับพยาธิเส้นด้าย หรือพยาธิ์แซ่ม้า ขับโลหิตประจำเดือน แก้โรคฟัน แก้นิ่ว และหนองใน
 
ใบกุ่มน้ำ ขับเหงื่อ
 
ดอกกุ่มน้ำ แก้โรคตา แก้เจ็บในลำคอ
 
ลูกกุ่มน้ำ แก้ไข้
 
เปลือกกุ่มน้ำ แก้สะอึก ขับผายลม ขับเหงื่อ
 
กระพี้กุ่มน้ำ แก้ริดสีดวงทวารหนัก
 
แก่นกุ่มน้ำ แก้นิ่ว
 
รากกุ่มน้ำ ขับหนองให้กระจาย บำรุงธาตุ
 
ใบกุ่มบก ขับลม ฆ่าพยาธิ์ แก้กลากเกลื้อน แก้ตะมอย
 
กระพี้กุ่มบก ทำให้ขี้หูแห้งออกมา
 
แก่นกุ่มบก แก้ริดสีดวง ผอมเหลือง
 
รากกุ่มบก แก้มานกระษัยอันเกิดแต่กองลม
 
ใบต้นทองกวาว แก้พิษฝี แก้สิว แก้ปวด ถอนพิษ แก้ท้องขึ้น แก้ริดสีดวง
 
ดอกทองกวาว ถอนพิษไข้ แก้โรคตา ขับปัสสาวะ
 
เมล็ดทองกวาว ขับไส้เดือน แก้ผิวหนังอักเสบ
 
ยางทองกวาว แก้ท้องร่วง
 
ใบต้นแก้ว ขับโลหิตระดู แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ ขับผายลม บำรุงธาตุ
 
ดอกกรวยป่า แก้พิษกาฬ และพิษไข้
 
เมล็ดกรวยป่า แก้ริดสีดวง
 
เปลือกกรวยป่า บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง
 
รากกรวยป่า แก้ท้องร่วง แก้ตับพิการ
 
ใบกล้วยตีบ แก้ริดสีดวงจมูก แก้ผื่นคันตามตัว
 
รากกล้วยตีบ แก้ร้อนในกระหายน้ำ
 
ใบขี้ครอก แก้ไอ ดับพิษเสมหะ
 
รากขี้ครอก ถอนพิษไข้ทั้งปวง
 
ใบต้นขี้ครอก ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ
 
เปลือกต้นขี้หนอน แก้หวัดคัดจมูก
 
ใบขี้เหล็กบ้าน แก้ระดูขาว แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ แก้เหน็บชา
 
ดอกขี้เหล็กบ้าน แก้โรคเส้นประสาท
 
เปลือกขี้เหล็กบ้าน แก้ริดสีดวง
 
กระพี้ขี้เหล็กบ้าน แก้ร้อนกระสับกระส่าย
 
แก่นขี้เหล็กบ้าน แก้ธาตุไฟพิการ ทำให้ตัวเย็นชืด แก้แสบตา แก้กามโรค แก้หนองใน ถ่ายพิษ แก้เหน็บชา แก้กระษัย ถ่ายเส้น ถ่ายม้ามย้อย
 
รากขี้เหล็กบ้าน แก้ไข้กลับ ไข้ซ้ำ
 
ขี้เหล็กทั้ง ๕ ต้น,ราก,ลูก,ดอก,ใบ ถ่ายพิษกระษัย ถ่ายพิษไข้ ถ่ายพิษเสมหะแก้พิษทั้งปวง
 
แก่นขี้เหล็กเลือด แก้ระดูพิการ ขับล้างโลหิตสตรี บำรุงโลหิต แก้กระษัย แก้ปวดบั้นเอว ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ
 
ใบต้นไข่มด แก้กลากเกลื้อน
 
ดอกต้นไข่มด ขับไส้เดือน
 
ลูกต้นไข่มด บ่มฝีให้หนองแตกเร็ว
 
เปลือกต้นไข่มด ฆ่าแมลงคาเรืองเข้าหู
 
กระพี้ต้นไข่มด แก้เกลื้อนช้าง
 
แก่นต้นไข่มด แก้โรคเรื้อน
 
รากต้นไข่มด ฆ่าพยาธิ์กลากหรือรังแค
 
เปลือกต้นขันทองพยาบาท แก้โรคตับพิการ
 
รากเข็มแดง แก้เสมหะ แก้กำเดา บำรุงธาตุไฟ แก้บวม แก้โรคตาพิการ
 
ใบเข็มป่า ฆ่าพยาธิ์ทั้งปวง
 
ดอกเข็มป่า แก้ริดสีดวงจมูก
 
เปลือกเข็มป่า ฆ่าแมลงคาเรืองเข้าหู
 
รากเข็มป่า แก้เสมหะในท้อง ในทรวงอก
 
เมล็ดข่อย เป็นยาอายุวัฒนะ บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับผายลม แก้ท้องอืดเฟ้อ
 
รากและเนื้อไม้ข่อยหย่อง ขับปัสสาวะ ขับเมือกมันในลำไส้ แก้กระษัยไตพิการ (แต่ทำให้คลื่นเหียนอาเจียน)
 
รากและใบต้นเขี้ยวงูหรือเล็บครุฑ แก้กระษัยไตพิการ ขับปัสสาวะ แก้พิษตานทราง แก้ไข้ แก้สะอึก แก้ปวดศีรษะ แก้ไข้สันนิบาต
 
เมล็ดต้นเขี้ยวงูหรือเล็บครุฑ ถอนพิษงู และตะขาบแมลงป่อง
 
ใบแคแดง แก้ไข้เปลี่ยนฤดู (ไข้หัวลม) แก้ริดสีดวงจมูก แก้ปวดศีรษะ
 
รากแคแดง แก้เสมหะและลม
 
รากอ่อนและต้นคนทา แก้ท้องร่วง แก้บิด
 
เมล็ดคำไทย ตัดไข้ สมาน แก้ลม
 
เนื้อหุ้มเมล็ดคำไทย ระบาย
 
เกสรคำฝอย บำรุงโลหิตประจำเดือนของสตรี
 
เมล็ดคำฝอย เป็นยาถ่าย ขับเสมหะ แก้โรคผิวหนัง แก้บวม ขับโลหิตระดู แก้ปวดมดลูก (หลังจากคลอดบุตรมีอาการปวดเกิดขึ้น)
 
น้ำมันจากเมล็ดคำฝอย แก้อัมพาต
 
ดอกแห้งคำฝอย แก้ดีพิการ
 
ใบคว่ำตายหงายเป็น แก้ฝี แก้ปวด แก้อักเสบฟกบวม ถอนพิษ แก้เคล็ดยอก ขับแพลง แก้กล้ามเนื้ออักเสบ
 
ใบคนทีเขมาหรือคนทีสอดำ แก้เสมหะ แก้ปวดตามข้อ แก้ปวดตามกล้ามเนื้อ แก้ปวดศีรษะ แก้เยื่อจมูกอักเสบ ถอนพิษสาหร่ายทะเล
 
เปลือกคนทีเขมาหรือคนทีสอดำ แก้ไข้ แก้ฟกบวม แก้ริดสีดวง แก้ลมเสียดแทง แก้พยาธิ์
 
ยางคนทีเขมาหรือคนทีสอดำ ขับเลือดและลมให้กระจาย
 
รากคนทีเขมาหรือคนทีสอดำ แก้ลม ขับเหงื่อ แก้ริดสีดวงแห้ง
 
เปลือกและใบคันทรงทั้ง ๒ แก้บวมเนื่องจากโรคไต แก้หัวใจพิการ แก้น้ำเหลืองเสีย แก้เหน็บชา
 
เปลือกคงคาเดือด แก้คัน แก้ทรางตัวร้อน แก้แสบร้อนตามผิวหนังแก้ร้อนในกระหายน้ำ ดับพิษไข้ เจริญอาหาร แก้ไอ
 
เนื้อไม้คงคาเดือด ฆ่าพยาธิ์
 
ใบคาง แก้ไอ
 
ใบฆ้องสามย่าน ถอนพิษ แก้อาการปวดเจ็บ ดับพิษร้อน
 
ต้นครอบทั้ง ๓ บำรุงโลหิตและขับลม
 
ใบครอบทั้ง ๓ บ่มหนองให้แตกเร็ว
 
ดอกครอบทั้ง ๓ ฟกล้างลำไส้ให้สะอาด
 
รากครอบทั้ง ๓ แก้ลมและดี บำรุงธาตุ แก้มุตกิด แก้ไอ แก้ไข้ผอมเหลือง บำรุงกำลัง
 
สรรพคุณรวมของครอบทั้ง ๓ คือ ขับปัสสาวะ สมานเยื่ออ่อนตามทางเดินของปัสสาวะ มิให้อักเสบ แก้โรคเบาหวาน แก้ปัสสาวะพิการ ขับตะกอนและไข่ขาวในกระเพาะปัสสาวะ
 
ต้นคราม ฟอกขับปัสสาวะให้บริสุทธิ์ แก้กระษัย แก้ปัสสาวะขุ่นข้น แก้นิ่ว แก้ไข้ตัวร้อน แก้ปวดศีรษะ
 
ต้นและรากเหงือกปลาหมอ แก้พิษไข้หัวให้ผื่นคัน แก้ฝีหรือแผลเรื้อรัง แก้พิษฝีดาษ แก้ฝีทั้งปวง เป็นยาตัดรากฝี และยาอายุวัฒนะ
 
ลูกเหงือกปลาหมอ ขับโลหิตระดู
 
ดอกงิ้ว ดับพิษไข้ ระงับประสาท
 
ยางงิ้ว แก้ท้องร่วง แก้ระดูตกหนัก บำรุงโลหิต
 
รากงิ้ว บำรุงกำลัง (แต่ทำให้อาเจียน)
 
ใบจำปา แก้ไข้อภิญญาณ
 
ดอกจำปา ตั้งไว้ซึ่งโลหิตอันมีอาการกระทำให้เย็น กระจายโลหิตอันร้อน บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย วิงเวียนหน้ามืดตาลาย
 
เปลือกต้นจำปา ตั้งเสมหะในลำคอให้เกิด
 
กระพี้จำปา ถอนพิษผิดสำแดง
 
แก่นยางจำปา แก้กุฏฐัง
 
ยางจำปา แก้ริดสีดวงพลวก
 
รากจำปา แก้โลหิตสตรี อันอยู่ในเรือนไฟให้ตก
 
รกหุ้มเมล็ดลูกจันทร์ (เรียกว่าดอกจันทร์) บำรุงโลหิต บำรุงผิวเนื้อให้เจริญ
 
ใบต้นแจง ฆ่าแมลงกินฟัน
 
เปลือก, ต้น, ราก,ใบ ต้นแจง รากแจง แก้ดีซ่าน หน้ามืดตาฟาง แก้ไข้จับสั่น บำรุงกำลัง แก้ปัสสาวะพิการ แก้กระษัยปวดเมื่อยตามร่างกายขับปัสสาวะ
 
ใบจิกนา แก้ท้องร่วง
 
เมล็ดจิกนา แก้แน่น แก้เยื่อตาอักเสบ แก้อาเจียน แก้ไอของเด็ก
 
เนื้อไม้จิกนา ขับระดูขาว
 
ต้นจิกนา แก้ปวดศีรษะ แก้รัตตะปิตตะโรค แก้เสมหะพิการ
 
รากจิกนา ระบาย
 
น้ำตาลลูกจาก สมานริดสีดวงทวารหนัก
 
ดอกเจตมูลเพลิงขาว แก้โรคตา แก้โรคให้หนาวและเย็น
 
เมล็ดก้ามปูหรือจามจรี แก้กลากเกลื้อน โรคเรื้อน
 
รากชะบาทั้ง ๒ แก้ฝี แก้ฟกบวม ขับน้ำย่อยอาหารทำให้อาหารมีรส
 
ต้นชิงชี่ แก้ฟกบวม แก้ท้องมาน
 
ดอกชิงชี่ แก้มะเร็ง
 
ผลชิงชี่ แก้โรคอันเกิดในลำคอ
 
ใบชะมดต้น ฆ่าพยาธิ์ กลากเกลื้อน
 
ดอกชะมดต้น ฆ่าพยาธิ์ขับไส้เดือน
 
ลูกสดชะมดต้น เร่งหนองฝีให้แตกเร็ว
 
เปลือกชะมดต้น ฆ่าแมงคงเรืองเข้าหู
 
ต้นชะมดต้น แก้เกลื้อนช้าง เรื้อนใหญ่ เรื้อนกวาง เรื้อนน้ำเต้า
 
รากชะมดต้น ฆ่าพยาธิ์ตามขุมขน และรากผม แก้รังแค
 
ชุมเห็ดไทย แก้ไข้ แก้เสมหะ แก้หืดคุดทะราด
 
ลูกชุมเห็ดไทย แก้ฟกบวม บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น
 
รากไทรย้อย แก้ปัสสาวะพิการ แก้ขัดเบา ขับปัสสาวะ แก้กระษัยไตพิการ
 
เมล็ดซัด แก้ท้องร่วง กล่อมอาจม กล่อมเสมหะ
 
ต้นดาวเรืองทั้งต้น ขับลมในลำไส้ แก้จุกเสียดและปวดท้อง
 
เปลือกลูกตะโกนา ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ
 
เปลือกและเนื้อไม้ บำรุงธาตุ ขับน้ำย่อยอาหาร บำรุงความกำหนัดทำให้เกิดกำลัง
 
ต้นตะโกนา ขับระดูขาว แก้รำมะนาดปวดฟัน เป็นยาอายุวัฒนะแก้โรคกามตายด้าน
 
เนื้อไม้ตะขบไทย ขับพยาธิ์ไส้เดือน แก้ตานขโมย
 
ต้นและรากตะขบไทย แก้โรคผิวหนัง แก้ประดงผื่นคันตามตัว
 
รากตะไคร้ต้นหรือตะไคร้บก ขับลมในลำไส้ ดับกลิ่นคาวทำให้ผายและเรอ แก้ปัสสาวะพิการ
 
ตะไคร้หอมหรือตะไคร้แดง แก้ริดสีดวงปาก (สตรีมีครรภ์ห้ามรับประทาน) ขับลมในลำไส้ แก้แน่น
 
ตะไคร้หางสิงห์ ฟอกปัสสาวะ แก้ดีพิการ แก้กระษัย บำรุงไต ถ่ายล้างปัสสาวะ
 
ใบต้นตาตุ่ม แก้ลมบ้าหมู
 
ต้นตาตุ่ม แก้ไข้ ขับผายลม แก้โลหิตพิการ กัดเสมหะ
 
ยางตาตุ่ม ถ่ายหนองและลม ถ่ายพรรดึก กัดทำลาย
 
รากตาตุ่ม แก้บวม แก้คัน
 
เปลือกตาเสือทุ่ง แก้ริดสีดวงจมูก
 
ใบตีนเป็ดต้นหรือพยาสัตตบรรณ แก้ไข้หวัด
 
ดอกตีนเป็ดต้นหรือพยาสัตตบรรณ แก้โลหิตพิการ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้เหนือ
 
เปลือกไข่เน่า แก้พิษตานทราง แก้ท้องเสีย แก้อุจจาระเป็นฟองเหม็นเปรี้ยว แก้ตานขโมย
 
รากไข่เน่า ขับไส้เดือนในท้อง แก้ท้องร่วง เจริญอาหาร
 
ใบผลชะมวง ระบายท้อง ระงับความร้อนของไข้ แก้กระหายน้ำ
 
รากชะมวง แก้ไข้
 
เปลือกต้นตีนเป็ดหรือพยาสัตตบรรณ แก้ไข้เพื่อดีพิการ แก้บิด ขับไส้เดือน แก้ไข้หวัด แก้หลอดลมอักเสบ สมานลำไส้
 
กระพี้ต้นตีนเป็ดหรือพยาสัตบรรณ ขับโลหิตให้ตก
 
รากต้นตีนเป็ดหรือพยาสัตตบัน ขับผายลม
 
ใบตีนเป็ดน้ำ ฆ่าพยาธิ์กลากเกลื้อน แก้ไข้หวัด
 
ดอกตีนเป็ดน้ำ แก้ริดสีดวงทวาร
 
ลูกตีนเป็ดน้ำ แก้ผมหงอก
 
แก่นตีนเป็ดน้ำ กระจายลมอันฑพฤกษ์
 
รากตีนเป็ดน้ำ ขับเสมหะ
 
น้ำมันในเมล็ดตีนเป็ดน้ำ แก้หวัด หิด เหา
 
ยางและใบตีนเป็ดน้ำ ทำให้อาเจียน
 
เปลือกตุมกาต้น แก้พิษงู ถอนพิษงู
 
ต้นและรากเตยหอม ขับปัสสาวะ แก้กระษัยไตพิการ
 
เปลือกทิ้งถ่อน เจริญอาหารขับผายลม แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บำรุงธาตุ แก้ธาตุพิการ
 
รากและแก่นทิ้งถ่อน แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง เส้นตึง ท้องอืด
 
รากถั่วแระต้น ขับปัสสาวะ แก้เบาแดงขุ่นข้นเหลือง เบาน้อย
 
รากถั่วแระผี ละลายก้อนนิ่วที่เกิดจากไต กระตุ้นเตือนไตให้ทำงาน
 
ต้นและใบถั่วแระผี ขับลมลงเบื้องต่ำ แก้เส้นเอ็นพิการ
 
ใบธรณีสาร แก้เด็กตัวร้อน แก้พิษตานทราง ขับลมในลำไส้
 
ใบทุเรียน ทำให้หนองแห้ง
 
เปลือกลูกทุเรียนสุก แก้โรคน้ำเหลืองเสีย แก้เด็กพุพอง หรือฝีตานทราง
 
รากทุเรียน คุมธาตุ
 
ต้นเท้ายายม่อมตัวเมีย ขับเสมหะให้ลงเบื้องต่ำ ขับพิษไข้ทุกชนิด แก้ร้อนใน
 
รากท้าวยายม่อมตัวเมีย แก้พิษงู แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้อาเจียน แก้หืดหอบไอ แก้พิษฝี
 
รากท้าวยายม่อมดอกแดง ถอนพิษงู
 
เปลือกต้นทำมัง ขับผายลม ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้จุกเสียด
 
ใบเทียนดอกขาว แก้ปวดนิ้วมือ นิ้วเท้าหรือเล็บขบ ถอนพิษปวดแสบปวดร้อน
 
รากทรงบาดาล ถอนพิษผิดสำแดง แก้สะอึก เนื่องจากกระเพาะอาหารขยายตัว
 
ใบทองระอาหรือลิ้นงูเห่า แก้ปวดฝี แก้พิษร้อนอักเสบ
 
รากทองระอาหรือลิ้นงูเห่า แก้พิษตะขาบแมลงป่อง
 
เปลือกเทพธาโร แก้ลมจุกเสียดแน่นเพ้อ แก้ปวดท้อง ขับผายลม ขับลมในลำไส้และกระเพาะอาหาร ให้เรอ บำรุงธาตุ
 
เปลือกต้นนุ่น แก้ร้อนใน แก้ไข้
 
น้ำมันจากเมล็ดนุ่น ขับปัสสาวะ ระบายอ่อนๆ
 
รากนางแย้ม แก้ฝีภายใน ขับปัสสาวะ แก้ลำไส้อักเสบและไตพิการ
 
ใบหนาดใหญ่ แก้ริดสีดวงจมูก ขับผายลมในลำไส้ แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ แก้ปวดท้อง ขับเหงื่อ ขับเสมหะ
 
รากหนาดคำ แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ
 
เนื้อไม้และรากต้นนมวัว แก้ไข้กลับ ไข้ซ้ำ
 
ผลต้นนมวัว แก้ผื่นคันตามตัว ถอนพิษ
 
รากต้นนมวัว แก้โรคผอมแห้งของสตรี เนื่องจากการคลอดบุตรอยู่ไฟไม่ได้ และบำรุงน้ำนม
 
รากต้นนมนางหรือนมสาว แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง
 
เนื้อไม้และรากต้นนมนางหรือนมสาว แก้ไข้หัว เช่น เหือดหัดสุกใสดำแดง ไข้พิษระงับความร้อน
 
ใบต้นนมนางหรือนมสาว แก้ร้อนใน
 
ผลต้นนมนางหรือนมสาว แก้เด็กตัวร้อน
 
เปลือกต้นนมนางหรือนมสาว บำรุงนมให้บริบูรณ์
 
ใบนมสวรรค์ แก้ลมในทรวงอก
 
ดอกนมสวรรค์ แก้โลหิตในอุทร แก้พิษสัตว์ แก้พิษกาฬ
 
ต้นนมสวรรค์ ถอนพิษตะขาบแมลงป่อง แก้พิษฝีฝักบัว
 
รากนมสวรรค์ แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ไข้เหนือ ขับลมให้ซ่านทั่วตัว แก้พิษฝีภายใน (วัณโรค)
 
เปลือกและแก่นเบ็นหรือเบ็นขอ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้เส้นเอ็นพิการ แก้กระษัย แก้เหน็บชา แก้เข้าข้อ
 
ผลบิดหรือปอบิด แก้บิดปวดเบ่ง แก้เสมหะพิการ แก้ปวดเคล็ดบวม
 
รากและเปลือกเบ็นหรือเบ็นข้อ บำรุงธาตุ
 
ใบบุนนาก แก้บาดแผลซึ่งถูกหอกดาบ แก้พิษงู
 
เปลือกบุนนาก กระจายหนอง
 
กระพี้บุนนาก แก้เสมหะในลำคอ (คือสอเสมหะ)
 
แก่นบุนนาก แก้รัตตะปิตตะโรค
 
รากบุนนาก ขับลมในลำไส้
 
เนื้อไม้ประดงเลือดประดงไฟ แก้ประดง แก้เม็ดผื่นคัน แดงทั้งตัว แก้ปวดแสบปวดร้อน ซึ่งมีน้ำเหลืองไหล
 
ปุ่มประดู่สน แก้ริดสีดวงทวาร
 
ประดู่ขาวหรือต้นสตือทั้ง ๕ แก้ไข้เหือดหัดสุกใสดำแดง ฝีดาษ และแก้หัดหลบลงลำไส้ให้ท้องร่วง
 
ปุ่มประยงค์ป่า แก้ไข้ทั้งปวง ถอนเสมหะ แก้หอบเนื่องจากปอดพิการ แก้ไอ แก้พิษสุนัขบ้า
 
รากประยงค์บ้านหรือหอมไกล ทำให้อาเจียน ถอนพิษเบื่อเมา แก้เลือดและกำเดา
 
ผลปรู บำรุงไฟธาตุ ขับพยาธิ์ แก้จุกเสียด แก้ท้องร่วง
 
เนื้อไม้ปรู แก้ริดสีดวงลำไส้ และทวารหนัก
 
ใบเปล้าใหญ่ (ตัวเมีย) บำรุงธาตุ แก้คันตามตัว
 
ผลเปล้าใหญ่ (ตัวเมีย) แก้ไข้สตรีอันอยู่ในเรือนไฟ
 
เปลือกเปล้าใหญ่ (ตัวเมีย) แก้เสมหะให้ตก แก้เลือดร้อน
 
แก่นเปล้าใหญ่ (ตัวเมีย) ทำให้อาหารงวด แก้ลมอันผูกเป็นก้อนให้กระจาย ขับไส้เดือน
 
ใบเปล้าน้อย (ตัวผู้) บำรุงธาตุ แค้คันตามตัว
 
ผลเปล้าน้อย (ตัวผู้) ขับหนองให้กระจาย
 
เปลือกเปล้าน้อย (ตัวผู้) ทำให้อาหารงวด
 
แก่นเปล้าน้อย (ตัวผู้) แก้โลหิตให้ตก
 
รากเปล้าน้อย (ตัวผู้) แก้ลมเบื้องบนให้เป็นปกติ
 
เปลือก ต้น แก่นเปล้าน้ำเงิน บำรุงโลหิตสตรีให้บริบูรณ์
 
เปลือกและราก เปล้าน้ำเงิน แก้ไข้
 
ใบเปราะหอมแดง แก้เกลื้อนช้าง
 
ดอกเปราะหอมแดง แก้โรคตา
 
ต้นเปราะหอมแดง แก้ท้องขึ้น ท้องเสีย
 
หัวเปราะหอมแดง ขับเลือดและหนองให้ตก แก้ลมพิษผื่นคัน แก้ไอ แก้บาดแผล
 
ดอกเปราะหอมขาว แก้เด็กนอนสะดุ้งผวา ร้องไห้ตาเหลือกตาชอนดูบน
 
ต้นเปราะหอมขาว ขับเลือดเน่าของสตรี
 
หัวเปราะหอมขาว แก้โลหิตซึ่งเจอด้วยลมเป็นพิษ แก้หวัดคัดจมูก ขับลมในลำไส้
 
รากโปร่งฟ้า แก้โรคตา แก้พิษงู แก้วัณโรค ชนิดบวม
 
รากปีบ บำรุงปอด แก้วัณโรค และปอดพิการ หอบเหนื่อย
 
ใบไผ่ ฟอกขับโลหิตระดูที่เสีย
 
ตาไม้ไผ่ แก้ร้อนในกระหายน้ำ
 
รากฝรั่ง แก้น้ำเหลืองเสีย
 
ตาไผ่เหลือง ๗ ตา แก้สตรีตกโลหิตมากเกินไป
 
เปลือกฝ้ายขาว ขับโลหิตระดู ทำให้ลูกบีบรัดตัวอย่างแรง
 
ใบฝ้ายแดง แก้ไข้เหนือ ขับเหงื่อ แก้พิษตานทราง
 
ฝ้ายเทศหรือสำลี แก้กามโรค
 
เนื้อไม้พยายา แก้ไข้ แก้กระษัย แก้ผอมแห้ง ดับพิษร้าย
 
รากพยาขาว บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้อ่อนเพลียชูกำลัง
 
ต้นว่านเพ็ชรหึง ถอนพิษตะขาบแมลงป่อง และพิษงู
 
ใบพิกุล ฆ่าเชื้อกามโรค
 
เปลือกพิกุล แก้โรคฟัน
 
กะพี้ พิกุล แก้เกลื้อน
 
แก่นพิกุล บำรุงเลือด
 
รากดอกพิกุล แก้ลมเสมหะโลหิต
 
ใบพลูคาว แก้กามโรคทำให้น้ำเหลืองแห้ง แก้เข้าข้อ แก้โรคผิวหนังทุกชนิด
 
เมล็ดพุทธา แก้ทรางชัก
 
ใบพุทรา แก้หวัดคัดจมูก
 
รากพุดตาน แก้ประดงผื่นคันตามผิวหนัง แก้ปวดแสบปวดร้อนตามร่างกาย
 
ใบมะกา ถ่ายเสมหะ และโลหิต ชักลมขึ้นเบื้องสูงให้ลงต่ำ ถ่ายไข้ ถ่ายพิษตานทราง
 
รากมะกรูด กระทุ้งพิษ แก้พิษฝีภายใน ถอนพิษผิดสำแดง แก้ลมจุกเสียด
 
เนื้อไม้และแก่นมะเกลือเลือด ขับโลหิตประจำเดือนสตรี แก้โลหิตจาง แก้กษัย บำรุงกำลัง แก้ธาตุพิการ
 
ใบมะขามแขก แก้พรรดึก (แต่ไซ้ท้อง)
 
แก่นมะขาม กล่อมเสมหะ และโลหิต
 
ใบมะขวิด แก้ฟกบวม แก้พยาธิ แก้ฝีเปื่อยพัง แก้ท้องร่วง แก้ตกโลหิต (ระดูมากเกินไป)
 
รากมะงั่ว กระทุ้งพิษ ถอนพิษผิดสำแดง แก้พิษฝีภายใน แก้เสมหะเป็นโทษกระดูก แก้ประดงแก้น้ำเหลืองเสีย
 
รากมะเดื่อชุมพร แก้ไข้ กระทุ้งพิษ กล่อมเสมหะ และโลหิต แก้ไข้หวัดและไข้กาฬ แก้พิษ ทุกชนิด
 
ลูกมะตูมอ่อน บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับผายลม
 
ลูกมะตูมแก่ แก้เสมหะ บำรุงธาตุไฟ ย่อยอาหารให้เลือด
 
ลูกมะตูมสุก แก้ลมเสียดแทงในท้อง แก้มูกเลือด บำรุงธาตุไฟ ช่วยย่อยอาหาร แก้กระหายน้ำ ขับผายลม
 
มะตูมทั้ง ๕ แก้ปวดศีรษะ ตาลอย
 
ใบมะนาว ฟอกโลหิตระดู
 
เปลือกและเนื้อไม้มะพลับ บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้ท้องร่วง ขับผายลม
 
เปลือกต้นมะพลับ แก้กามตายด้าน
 
รากมะไฟ แก้ฝีภายใน ดับพิษร้อน แก้พิษตานทราง แก้พิษฝีพุพอง แก้พิษสำรอก แก้เริม แก้ฝีตานทราง
 
ต้นและรากมะเม่า ขับปัสสาวะ บำรุงไต แก้มดลูกพิการ
 
กาฝากมะม่วงพรวน แก้ความดันของโลหิตขึ้นสูง
 
ยางมะม่วงหิมพานต์ ทำลายตาปลาหรือเป็นปุ่มโต แก้รัตตะปิตตะโรค
 
เนื้อไม้มะหาด แก้จุกแน่น แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับลมในลำไส้ ขับผายลม
 
รากมะยมตัวผู้ แก้โรคผิวหนัง แก้ประดงเม็ดผื่นคัน ขับน้ำเหลืองเสียให้แห้ง
 
ใบมะยมตัวผู้ ทำยาเขียว
 
ก้านและรากมะละกอ ขับปัสสาวะ
 
ต้นมะละกอ แก้มุตกิด (ขับระดูขาว)
 
รากมะละกออ่อน บำรุงน้ำนม
 
ต้นมะลิ แก้คุดทะราด ขับเสมหะ และโลหิต
 
ใบมะลิ แก้แผลพุพอง หรือฝีดาษ ฝีตานซ่าน
 
รากมะลิ แก้ร้อน แก้เสียดแทงในท้อง
 
เนื้อไม้มะหาสะดำ แก้พิษไข้ แก้ไข้กาฬ ไข้มีวงแว่นสีดำ และดำผุดตามผิวหนัง
 
ม้ากระทืบโรงหรือม้าคอกแตก บำรุงให้เกิดกำลัง บำรุงความกำหนัด ช่วยน้ำย่อยอาหาร ทำให้อาหารมีรส
 
เปลือกต้นหมีเหม็น แก้บิด แก้ปวดมดลูก แก้คัน แก้แสบ
 
ยางต้นหมีเหม็น แก้บาดแผล แก้ช้ำ
 
เมล็ดต้นหมีเหม็น แก้ปวดพิษอักเสบต่างๆ
 
รากต้นหมีเหม็น แก้เจ็บปวดตามกล้ามเนื้อ
 
ใบหม่อน แก้โรคตา ระงับประสาท
 
มดยอบ ขับลมผาย ขับเสมหะ ขับปัสสาวะ ขับเหงื่อ แก้เจ็บคอ แก้แผลในปากแก้เหงือกบวม
 
รากเหมือดคน ถอนพิษไข้กลับไข้ซ้ำ ถอนพิษร้อนแก้ไข้หวัด แก้ปวดบวม แก้ไข้พิษ
 
ผลยอบ้านดิบ แก้เหงือกเปื่อยเป็นขุมบวม ขับเลือดลม ขับโลหิตประจำเดือน แก้คลื่นเหียนอาเจียน
 
ใบยอบ้าน แก้เด็กท้องร่วง แก้ปวดตามข้อของนิ้วมือ นิ้วเท้า
 
แก่นยอป่า ขับเลือด และน้ำคาวปลา ของสตรีที่คลอดบุตรใหม่ๆ ขับฟอกโลหิตระดู แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ ขับลมผาย
 
ดอกยี่โถไทย บำรุงหัวใจ ทำให้ชีพจรเดินเร็ว
 
ใบราชดัด แก้พิษฝี พิษตะขาบแมลงป่อง แก้กลากเกลื้อน แก้ม้ามโต
 
ใบยางและน้ำมันยาง ตัดลูก
 
รากอากาศของลำเจียก แก้ปัสสาวะพิการ แก้หนองใน แก้มุตตะกิด แก้นิ่ว
 
ใบยาง แก้ปวดฟัน
 
รากอากาศลำจวน แก้ขัดเบา แก้เบาหวาน เบาขุ่นข้น เป็นแป้ง แก้กระเพาะเบาพิการหรืออักเสบ
 
ใบราชพฤกษ์ ฆ่าเชื้อโรคทั้งปวง
 
ดอกราชพฤกษ์ แก้บาดแผลเรื้อรัง
 
ฝักราชพฤกษ์ ถ่ายเสมหะและพรรดึก
 
กระพี้ราชพฤกษ์ แก้รำมะนาด
 
แก่นราชพฤกษ์ ขับไส้เดือน
 
รากราชพฤกษ์ ฆ่าเชื้อคุดทะราด
 
ต้นเร่วน้อย แก้ไข้อันเกิดเพื่อดี
 
ใบเร่วน้อย ขับปัสสาวะ
 
ดอกเร่วน้อย แก้ไข้ที่เป็นเม็ดผื่นขึ้นทั้งตัว
 
ผลเร่วน้อย แก้ไข้แก้ริดสีดวง แก้หืดไอ เสมหะ แก้ระดูขาว
 
รากเร่วน้อย แก้หืด
 
ต้นเร่วใหญ่ แก้คลื่นเหียน
ใบเร่วใหญ่ แก้ปัสสาวะพิการ
 
ดอกต้นเร่วใหญ่ แก้เม็ดผื่นขึ้นดังผด
 
ผลต้นเร่วใหญ่ แก้ไข้เพื่อดีเสมหะ แก้ริดสีดวงทั้ง ๙
 
รากต้นเร่วใหญ่ แก้ม่องคร่อหืดไอ
 
เมล็ดเร่วใหญ่ แก้คลื่นเหียนอาเจียน ขับลมผาย ขับน้ำนมของสตรี
 
รากลำไยต้นและลำไยเถา แก้เสมหะและลม กระจายเลือดเป็นลิ่มเป็นก้อน ที่คั่งค้างอยู่ในร่างกายเนื่องจากพลัดตกหกล้ม
 
แก่นลั่นทม ถ่ายเสมหะถ่ายโลหิต ถ่ายพิษทั้งปวง ถ่ายพิษกามโรค
 
รากลาน แก้พิษตานทราง แก้พิษต่างๆ แก้ร้อน ขับเหงื่อ แก้ไข้หวัด
 
ใบลาน (สุม) แก้พิษอักเสบ ฟกบวมต่างๆ
 
เปลือกโลด ขับโลหิตระดูสตรี ขับลมในลำไส้ แก้แน่น จุกเสียด
 
รากโลดทนงแดง ถอนพิษเบาเบื่อ ถอนพิษ (ทำให้อาเจียน) ถอนพิษเสมหะ แก้หอบหืด แก้พิษงู แก้ฝีต่างๆ
 
ใบว่านหางช้าง แก้เลือดตีขึ้น แก้สันนิบาตหน้าเพลิง
 
ใบต้นว่านตีนตะขาบ แก้พิษตะขาบ แมลงป่อง แก้ฟกบวม ยอกเคล็ด
 
ต้นว่านหางช้าง แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยหนัง
 
ใบว่านหางช้าง แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยเนื้อ
 
ดอกว่านหางช้าง แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยผม
 
รากว่านหางช้าง แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยกระดูก
 
ใบว่านหางจระเข้ธรรมดา แก้ปวดศีรษะ แก้หนองใน
 
รากว่านหางจระเข้ธรรมดา แก้หนองใน
 
ใบต้นหางจระเข้ยักษ์ คลายเนื้อร้าย
 
ยางต้นหางจระเข้ยักษ์ ถ่าย ขับปัสสาวะ ขับระดู แก้รัตตะปิตตะโรค
 
รากต้นหางจระเข้ยักษ์ ขับปัสสาวะ แก้กามโรค ชนิดเป็นแผล
 
ใบว่านหอยแครง แก้ไอ แก้รอนในกระหายน้ำ แก้อาเจียนเป็นโลหิต แก้ฟกช้ำภายใน แก้โรคบิด
 
ใบว่านหางนาก แก้พิษตะขาบแมลงป่อง (ถอนพิษดีมาก)
 
ต้นไมยราบ ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ ขับระดูขาว
 
ใบสนุ่น แก้พิษงูสวัด
 
เปลือกสนุ่น บำรุงหัวใจ ทำให้หัวใจเต้นแรง แก้เด็กตัวร้อน แก้หวัดคัดจมูก แก้ไข แก้ริดสีดวงจมูก
 
รากสนุ่น เจริญอาหาร ดังพิษร้อนทั้งปวง แก้ตับพิการ
 
รากเสนียด แก้ฝีภายใน บำรุงโลหิต บำรุงปอด
 
ใบและเนื้อไม้สะบู่ขาว แก้พิษตานทราง (ซึ่งทำให้ตัวร้อน) ถอนพิษ
 
ยางสะบู่ขาว แก้ปากเปื่อยพุพอง ลิ้นเป็นฝ้าเป็นละออง
 
น้ำมันจากเมล็ดสะบู่แดง เป็นยาถ่ายอย่างแรง (อันตราย)
 
ดอกสมอพิเภก แก้โรคตา
 
เปลือกต้นสมอพิเภก ขับปัสสาวะ
 
แก่นสมอพิเภก แก้ริดสีดวงพลวก
 
รากสมอพิเภก แก้โลหิตอันกระทำให้ร้อน
 
เมล็ดในสมอพิเภก แก้บิด
 
เมล็ดในสมอทะเล ขับไส้เดือน
 
รากสมอทะเล แก้โลหิตระดูพิการ
 
ลูกสมอร่องแร่ง ขับโลหิตประจำเดือนให้ออกเป็นปกติ
 
ต้นโสน (สุ่ม) ขับปัสสาวะ
 
ใบโสน แก้พิษฝี แก้ปวด ถอนพิษ
 
ดอกโสน สมานลำไส้
 
รากโสน แก้ร้อนในระหายน้ำ
 
ใบสมี แก้สิว แก้ไข้อักเสบเนื่องจากตับพิการ
 
ดอกสมี แก้สตรีมีครรภ์ ตกโลหิต
 
ผลสมี ทำให้สำรอกเสมหะ
 
เปลือกสมี แก้กลากเกลื้อน
 
รากสมี แก้ลงแดง และตกอุจจาระเป็นเลือดสดๆ
 
แก่นแสมสาร ระบาย ถ่ายเสมหะ ถ่ายกระษัย ทำให้เส้นหย่อน ถ่ายโลหิตสตรี
 
ใบเสม็ดทั้ง ๒ แก้เคล็ดยอกฟกบวม แก้ปวดท้องในเด็ก
 
ใบ สแยก แก้แผลสด (ประสานเนื้อดีนัก)
 
ใบสระแหน่ญวน แก้ปวดท้องจุกเสียด ขับผายลม แก้แน่น แก้ไอ ขับเสมหะ
 
ใบสระแหน่ไทย แก้ทองขึ้นอืดเฟ้อ แก้ปวดท้อง แก้ทรางชัก ขับลมผาย
 
ใบสลอด แก้ตะมอย แก้ไส้ด้วน ไส้ลาม
 
ดอกสลอด แก้กลากเกลื้อน คุดทะราด
 
ผลสลอด แก้ลมอัมพฤกษ์ ดับเตโชธาตุมิให้เจริญ
 
เมล็ดในสลอด ถ่ายแรงมาก (อันตราย)
 
เปลือกสลอด แก้เสมหะในอกและคอ
 
รากและไส้สลอด แก้โรคเรื้อน
 
ใบแสลงใจ แก้แผลเรื้อรังพุพองเปื่อยพัง แก้ไตพิการ
 
รากแสลงใจ แก้ท้องขึ้น ยาอันตราย
 
ใบน้อยหน่า แก้ฟกบวม ฆ่าพยาธิ์ผิวหนัง กลากเกลื้อนภายใน ฆ่าเชื้อกิมิชาติ
 
เปลือกลูกน้อยหน่า แก้พิษงู
 
รากน้อยหน่า เป็นยาระบาย ถอนพิษของเบื่อเมา (ทำให้อาเจียน)
 
ใบน้อยโหน่ง แก้ฟกบวม ฆ่าพยาธิ์ผิวหนัง
 
ใบเสมาทั้ง ๒ ดับพิษฝี แก้ปอดบวม ถอนพิษ
 
ใบสำโรง ระบาย
 
ผลสำโรง สมานลำไส้ แก้ไตพิการ
 
กระพี้แก่นสน แก้ไข้สันนิบาต
 
ใบสนสร้อย แก้ตัวร้อน แก้ไข้หวัด แก้พิษร้อนภายใน แก้ระหายน้ำ แก้ไอ
 
ใบสนแผง แก้ฟกช้ำ แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิต
 
เปลือกต้นสนแผง ขับระดูขาว
 
ใบโมกมัน ขับน้ำเหลือง สำหรับคนเป็นท้องมาน
 
ดอกโมกมัน แก้พรรดึก
 
ลูกโมกมัน แก้รำมะนาด
 
เปลือกโมกมัน แก้โรคไต ฆ่าเชื้อรำมะนาด บำรุงธาตุให้เป็นปกติ
 
กระพี้โมกมัน แก้ดีพิการ
 
แก่นโมกมัน ขับเลือด
 
รากโมกมัน แก้ลมสันดาน
 
ใบโมกหลวง ขับไส้เดือน
 
ลูกโมกหลวง แก้สันนิบาตหน้าเพลิง
 
เมล็ดโมกหลวง แก้ไข้ท้องเสีย
 
เปลือกโมกหลวง แก้บิด บำรุงธาตุ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ไข้สั่น
 
แก่นโมกหลวง แก้กลากเกลื้อน
 
รากโมกหลวง ขับโลหิตระดู
 
รากต้นหางกะรอกทั้ง ๓ แก้พิษงูขบกัด (ศักดิ์สิทธิ์นัก)
 
รากต้นหางนกยูงไทย ขับโลหิตระดู แก้บวม (วัณโรค)
 
ต้นหัศคุณเทศ ขับลมอันผูกเป็นก้อนอยู่ในท้องให้กระจาย
 
ใบหัศคุณเทศ หยอดตาแก้คัน
 
ดอกหัศคุณเทศ ฆ่าเชื้อโรคเรื้อรังเนื่องจากไส้ด้วนไส้ลาม
 
เปลือกหัศคุณเทศ แก้โลหิตในลำคอและลำไส้ให้กระจาย
 
กระพี้หัศคุณเทศ แก้โลหิตในลำไส้
 
รากหัศคุณเทศ แก้ริดสีดวง
 
ต้นหัสคุณไทย ขับลมภายใน แก้ไอ ขับไส้เดือน
 
ใบหัศคุณไทย แก้ยอกอกเสียดแทง แก้ไข้ แก้หืดไอ
 
ดอกหัศคุณไทย ขับเสมหะให้ลงสู่คุถทวาร
 
ผลหัศคุณไทย ถ่าย (แต่อ่อนกว่าสลอด)
 
รากหัศคุณไทย ขับเลือดและหนองให้ตก แก้ริดสีดวงจมูก คุดทะราด
 
ใบและเปลือกหัศคุณไทย แก้ริดสีดวงจมูก
 
อนันตคุณ แก้จุกเสียด แน่นเฟ้อ แก้ธาตุพิการ แก้ท้องร่วง บำรุงโลหิต บำรุงกำลัง เป็นยาอายุวัฒนะ
 
รากอีเหนียว แก้กาฬมูตร์ ขับปัสสาวะให้เดินสะดวก ที่เรียกว่ากาฬมูตร์นั้นเกิดเป็นเม็ด และวงขึ้นในกระเพาะปัสสาวะ เป็นพิษอักเสบในกระเพาปัสสาวะ
 
ใบอีเหนียว แก้สุนัขกัด ถอนพิษ
 
อีเหนียวทั้งต้น ขับไส้เดือน
 
อีเหนียวใหญ่ ขับพยาธิ์ทุกชนิด ดับพิษตานทราง แก้โรคลำไส้ แก้เด็กตัวร้อน
 
เปลือกแก่นอุโลก แก้ไข้
 
รากอุโลก แก้ไข้พิษ แก้กระหายน้ำ ระงับความร้อน
 
ใบแก่นอินทนิน แก้โรคเกี่ยวกับทางเดินปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้โรคเบาหวาน
 
รากเอื้องบก แก้ปัสสาวะพิการ แก้ช้ำรั่ว แก้ปัสสาวะกะปริบกะปอย
 
ใบอัคคีทวาร แก้ริดสีดวงทวาร
 
รากและต้นอัคคีทวาร แก้ริดสีดวงทวาร
 
ใบและต้นอัคคีทวาร แก้กลากเกลื้อน แก้ปวดศีรษะเรื้อรัง แก้ขัดตามข้อ แก้จุกเสียดท้อง
 
ผลอัคคีทวาร แก้ไอ แก้เยื่อตาอักเสบ
 
ต้นอัคคีทวาร ขับปัสสาวะ
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 13:53:56 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 3 (3396134)

 ๒. จำพวกเถา

ได้แก่พืชที่เป็นเถาเลื้อยพันขึ้นไปตามต้นไม้บ้าง เลื้อยไปตามพื้นดินบ้าง สั้นบ้าง ยาวบ้าง ซึ่งนิยมเรียกกันว่า เถา หรือเครือ ดังตัวอย่างคือ :-
 
ผลกะทงลาย แก้จุกเสียด แก้พิษงู บำรุงโลหิต
 
เมล็ดในกะทงลาย แก้ปวดตามข้อ และกล้ามเนื้อ แก้ลมอัมพาต
 
น้ำมันจากเมล็ดกะทงลาย แก้เหน็บชา ขับเหงื่อ
 
เนื้อไม้กะทงลาย แก้วัณโรค
 
รากกะทงลาย แก้ไข้จับสั่น
 
รากเถาใบกะทงลาย แก้ปวดท้อง แก้บิด แก้ลงท้อง
 
ใบกะทกรก แก้หวัดคัดจมูก แก้ปวดศีรษะ
 
เมล็ดกะทกรก แก้เด็กท้องขึ้นอืดเฟ้อ ทำให้ผายลม
 
เปลือกเถากะทกรก แก้แผลเน่าเปื่อย ชูกำลัง
 
เถากะทกรก แก้กามโรค
 
รากกะทกรก แก้ไข้ แก้เด็กตัวร้อน ขับพยาธิ์
 
ใบและเถากระพังโหมกลิ่นเหม็น แก้ตานทราง แก้อีรั่ว เป็นยาอายุวัฒนะ แก้ธาตุพิการ แก้ท้องเสียแก้ตัวร้อน ขับไส้เดือน แก้รำมะนาด แก้ตาฟาง ตาแฉะ
 
รากกำจัดเถา แก้พิษงู พิษตะขาบแมลงป่อง
 
รากกำจายเถา ขับระดูสตรี ขับพิษงู ถอนพิษแมลงขบต่อย ดับพิษฝีทั้งปวง แก้ไข้ แก้บาดแผลสดและแผลเรื้อรังเปื่อยพัง
 
เปลือกเถากวาวขาว แก้พิษงู
 
หัวกวาวขาว บำรุงร่างกายให้สมบูรณ์
 
รากขจร แก้โรคตา ทำให้อาเจียน ถอนพิษเบื่อเมา ให้รู้รสอาหาร ดับพิษทั้งปวง
 
ใบขมิ้นเครือ ขับโลหิตระดูสตรีที่เสีย
 
ดอกขมิ้นเครือ แก้บิดมูกเลือด
 
เถาขมิ้นเครือ ขับผายลมทำให้เรอ และแก้น้ำดีพิการ แก้ทรางให้ตาเหลือง
 
รากขมิ้นเครือ ขับลมอัณฑพฤกษ์ บำรุงน้ำเหลือง แก้โรคตา
 
รากเถาข้าวสาร แก้โรคตา
 
เถาคอเป็ด บำรุงโลหิต ดับพิษไข้ แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพิการ
 
เถาคุคะ ระงับความร้อนภายใน ทำให้กระสับกระส่าย แก้เลือดและน้ำเหลืองเสีย แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย
 
เถาโคคลาน แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้ครั่นตัวเส้นตึง ปวดหลัง ปวดเอว แก้กระษัย ไตพิการ ขับปัสสาวะ บำรุงโลหิต
 
ใบเถาเขี้ยวงู (หรือตึ่งเครือดำ) แก้โรคผิวหนัง
 
ลูกเถาเขี้ยวงู (หรือตึ่งเครือดำ) ถ่ายท้องเด็ก
 
รากเถาเขี้ยวงู (หรือตึ่งเครือดำ) แก้ฝีทุกชนิด แก้ริดสีดวงลำไส้
 
ราก-และเขี้ยวงู (หรือตึ่งเครือดำ) แก้เถาดานในท้อง แก้เสียดแทงเป็นลูกเป็นก้อน
 
เถาเขี้ยวงู (หรือตึ่งเครือดำ) แก้สันนิบาตหน้าเพลิง แก้โรคปวด แก้ไอ ดับพิษในข้อกระดูก เส้นเอ็นพิการ แก้พิษตานทราง ตานขโมย ขับไส้เดือน และพยาธิ์ในท้องทั้งปวง แก้กามโรค
 
ใบคนทีสีขาว บำรุงน้ำดี ขับลม ฆ่าแม่พยาธิ์ แก้สาบสางในร่างกาย บำรุงธาตุ แก้เสมหะจุกคอ แก้พิษต่างๆ แก้ลำไส้พิการ แก้ปวดตามข้อตามกล้ามเนื้อ ขับเหงื่อ ขับลมในลำไส้ แก้ริดสีดวงจมูก
 
ดอกคนทีสีขาว แก้ไข้ แก้พยาธิ์หืดไอ แก้ไข้สตรีมีครรภ์
 
เมล็ดคนทีสีขาว เจริญอาหาร แก้มองคร่อหืดไอ แก้ริดสีดวง แก้ท้องมาบ
 
รากคนทีสีขาว แก้ตับพิการ แก้โรคตา ถ่ายน้ำเหลือง ขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ
 
เถาโคกกระออม แก้ไข้
 
ใบโคกกระออม แก้หืด
 
ดอกโคกกระออม ขับโลหิต
 
ลูกโคกกระออม ดับพิษไฟลวก
 
รากโคกกระออม แก้โรคตา แก้พิษงู
 
กระออมทั้ง ๕ บำรุงน้ำนม
 
ใบคัดเค้า แก้โลหิตซ่าน
 
ดอกคัดเค้า แก้โลหิตในกองกำเดา
 
ลูกคัดเค้า ขับโลหิตระดูที่เน่าร้าย บำรุงโลหิต
 
เถาคัดเค้า ขับเสมหะและโลหิต แก้ไข้บำรุงโลหิต
 
ใบชะลูดแดง กระจายโลหิต
 
รากชะอมกลิ่นฉุนแรงนัก แก้ท้องขึ้นเฟ้อ ขับลมในลำไส้ แก้ปวดเสียวในท้อง
 
ดอกชะเอมจีน แก้คัน แก้พิษฝีดาษ
 
ต้นชะเอมจีน แก้ลมให้ลงเบื้องต่ำ และแก้เสมหะในคอและในอก
 
ใบชะเอมไทย ขับโลหิตระดู
 
ดอกชะเอมไทย ช่วยย่อยอาหาร ทำอาหารให้งวด แก้ดีและโลหิต
 
ใบชะเอมป่าหรือชะเอมเถา ถ่ายโลหิต
 
ดอกชะเอมป่าหรือชะเอมเถา แก้น้ำดีพิการและโลหิตพิการ
 
เถาชะเอมป่า ถ่ายลมและแก้โรคในคอ ทำผิวหนังให้ผ่องใส แก้โรคตา
 
รากชะเอมป่าหรือชะเอมเถา แก้ระหายน้ำ ทำให้ชุ่มชื่นในลำคอ
 
รากชะเอมบ้าน กัดเสมหะ แก้โรคตา
 
แซ่ม้าทลาย แก้พิษร้อน แก้ประดง แก้โรคผิวหนัง แก้น้ำเหลืองเสีย แก้ผื่นคัน เป็นเม็ดตามตัว
 
รากหญ้านางขาว แก้ไข้ทุกชนิด เช่นไข้พิษ ไข้เหนือ ไข้หัว ขับและกระทุ้งพิษไข้
 
รากหญ้านางแดง ถอนพิษไข้ ถอนพิษร้อน ดับพิษไข้ทั้งปวง แก้พิษ ผิดสำแดงแก้เบื่อเมา
 
ใบตีนเป็ดเครือหรือเถาเอ็นอ่อน แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย
 
เถาตีนเป็ดเครือหรือเถาเอ็นอ่อน บำรุงเส้นเอ็นในร่างกายให้แข็งแรง แก้เส้นเอ็นพิการ
 
เถาแตงหนู ขับเสมหะ
 
ดอกแตงหนู ขับโลหิต
 
รากแตงหนู ขับปัสสาวะ แก้ลม แก้คุดทะราด แก้เสมหะ
 
ใบและลูกแตงหนู แก้ไข้จับสะท้านร้อน สะท้านหนาว
 
เถาตุมกาทั้ง ๒ แก้ไข้เพื่อเสมหะ บำรุงไฟธาตุให้รู้รสอาหาร ขับผายลม ทำอุจจาระให้งวด แก้ริดสีดวง
 
รากตุมกาทั้ง ๒ แก้พิษงู ถอนพิษงู
 
เถาเกล็ดนาคราช ถอนพิษตะขาบแมลงป่องและพิษงู ขับโลหิตระดู แก้ปวดเอวและสันหลัง
 
เถาคันแดง ขับเสมหะ แก้กระษัย ทำให้เส้นหย่อน ฟอกเลือด ขับลม แก้ฟกช้ำภายใน
 
เถานาคราช ถอนพิษสัตว์ ขบ กัด ต่อย แก้พิษฝี แก้บวม แก้อักเสบต่างๆ
 
เถามวกทั้ง ๒ แก้ท้องร่วง แก้ลมแดง บำรุงโลหิต
 
เนื้อไม้เถามวกทั้ง ๒ แก้ไข้เชื่อมซึม แก้ปวดขัดตามร่างกาย ทำให้คลอดบุตรง่าย
 
เถาลิ้นเสือ แก้ตับเคลื่อน ตับทรุด ชักตับ บำรุงตับ แก้ตับพิการ
 
ใบเถาวัลย์ปูน แก้ปวดแผลสด
 
เถาเถาวัลย์ปูน แก้ปัสสาวะพิการ ขับปัสสาวะ แก้กระษัย ขับเสมหะ แก้เส้นเอ็นพิการ
 
เถาเอ็นหรือเถาเมื่อย แก้เมื่อยตามร่างกาย ทำให้เส้นเอ็นย่อน จิตใจชุ่มชื่น ทำให้แข็งแรง
 
เมล็ดเถาเอ็นหรือเถาเมื่อย แก้จุกเสียด ขับลมในลำไส้ให้ผายและเรอ แก้แน่นอืดเฟ้อ
 
เถาถั่วลันเตา ชักตับแก้ตับทรุด ตับพิการ
 
เถาทองระอาหรือเถาปล้อ ถอนพิษไข้ ถอนพิษเบื่อเมา แก้วัณโรค แก้ประดง แก้ปัสสาวะพิการ
 
เถาบอระเพ็ดพงช้าง กระจายลมที่แน่นในอก ขับระดู
 
ใบบอระเพ็ดพงช้าง บำรุงไฟธาตุ
 
ดอกบอระเพ็ดพงช้าง ฆ่าเชื้อโรคเรื้อน ทำให้อุจจาระละเอียด
 
หัวบอระเพ็ดพงช้าง แก้เสมหะเบื้องบน
 
หนามบอระเพ็ดพงช้าง แก้โลหิตอันเน่าให้ตก
 
ลูกบวบขมสด แก้คัน แก้รังแค แก้เหา
 
เมล็ดบวบขม ขับเสมหะ แก้หืด
 
รังบวบขมแห้ง แก้ริดสีดวงจมูก
 
เถาพลูแก แก้ริดสีดวงทวาร
 
ใบพลูแก แก้โรคผิวหนัง
 
ดอกพลูแก แก้โรคตา
 
รากพลูแก แก้เลือด และขับลม
 
พลูแกทั้ง ๕ แก้โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด แก้น้ำเหลืองเสีย แก้กามโรค
 
เมล็ดพริกหอม ขับปัสสาวะ บำรุงธาตุ ถอนพิษฟกบวม แก้หนองใน
 
เมล็ดพริกหาง ขับลมในลำไส้ ทำให้หาว และเรอ ขับปัสสาวะให้เดินสะดวก
 
เถาเพ็ชกะตัก กระจายลมที่แน่นในทรวงอก แก้พรรดึก แก้ไข้หวัด แก้ไข้เพราะน้ำดีพิการ แก้ไข้ซึ่งทำให้ตัวหนัก มึนงงในตอนเช้า
 
เถา เพชรสังฆาต แก้กระดูกแตกหักซ้น ขับลมในลำไส้
 
เมล็ดมะกล่ำตาหนู แก้ตาแดง ตาต้อ
 
เนื้อไม้มะขามเครือ ขับเสมหะและฟอกโลหิต ระบายอ่อนๆ
 
เปลือก-ผล-รากมะตึ่ง แก้ไข้ แก้กระษัย แก้ไข้ตัวเหลือง แก้กระเพาะปัสสาวะพิการ แก้ปวดตามข้อ แก้เท้ามือบวม
 
เถารางแดง แก้กระษัย แก้กล่อนลงฝัก แก้กล่อนทุกชนิด
 
รากและเถารางจืด แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้พิษร้อนทั้งปวง
 
ลิ้นมังกร แก้พิษงู
 
เถาเล็บรอก บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย บำรุงประสาท แก้ไข้เซื่อมซึม
 
ก้านใบที่พองโตของหวายตะมอย แก้มือเท้าเย็น แก้ชีพจรเดินไม่เป็นปรกติ แก้ไข้กาฬ กระทุ้งพิษแก้พิษร้อน
 
ใบหวายตะมอย ทำให้เด็กท้องร้อน ขับพยาธิ แก้ทรางชัก แก้ฝีดาษ แก้หืด
 
ต้นหวายตะค้า แก้พิษร้อน พิษกาฬ พิษไข้ แก้ชัก แก้สลบ แก้ลิ้นกระด้าง คางแข็ง แก้หอบ
 
เถาสะค้าน แก้ลมอันบังเกิดในกองธาตุ กองสมุฏฐานขับลมในลำไส้ แก้จุกเสียด
 
ใบสะค้าน แก้ลมในกองเสมหะ และโลหิต
 
ดอกสะค้าน แก้ลมอัมพฤกษ์ และลมปัตตะฆาตเนื่องจากพิษพรรดึก
 
ผลสะค้าน แก้ลมแน่นในทรวงอก
 
รากสะค้าน แก้ไข้และหืด
 
ใบสลอดน้ำ บำรุงเนื้อหนังให้บริบูรณ์
 
ดอกสลอดน้ำ แก้ริดสีดวงจมูก แก้ปวดศีรษะ แก้โรคตา
 
ผลสลอดน้ำ แก้คลื่นเหียน อาเจียน
 
เปลือกสลอดน้ำ ขับเสมหะ
 
เมล็ดแสลงใจเครือ บำรุงประสาท แก้ปวดเมื่อยบั้นเอว แก้กระษัย และปัสสาวะพิการ(เป็นยาอันตราย)
 
ใบสวาด ขับผายลม แก้จุกเสียด แก้แน่น
 
ลูกสวาด แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพิการ
 
รากสีพันเครือ สีฟันควาย ชำระโลหิตระดูของสตรี
 
ใบสีพันเครือ สีฟันควาย แก้ปวด
 
ดอกสีพันเครือ สีฟันควาย แก้เลือดออกจากตา แก้พิษแมลงกัดต่อย แก้ลมและเลือด
 
ใบสำมะงา แก้โรคผิวหนังผื่นคัน
 
เถาส้มป่อย แก้น้ำตาพิการ
 
ใบส้มป่อย แก้โรคตา ชำระเมือกมันในลำไส้ ถ่ายเสมหะ แก้บิด แก้เส้นเอ็นพิการ ขัดยอก พลิกแพลงต่างๆ
 
ดอกส้มป่อย แก้เส้นพิการให้บริบูรณ์
 
ผลส้มป่อย แก้น้ำลายเหนียว ขับเสมหะ ถ่ายทำให้อาเจียน แก้รังแค แก้ไข้จับสั่น แก้แผลโรคผิวหนัง แก้ไอ
 
รากส้มป่อย แก้ไข้
 
ใบหนุมานประสารกาย แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิต ห้ามเลือด สมานแผล
 
เถาหางไหลแดง ขับและบำรุงโลหิตถ่ายเส้นเอ็นถ่ายลมถ่ายโลหิต และเสมหะ
 
รากอัญชันป่า ถอนพิษแก้พิษสุนัขบ้า ถอนพิษทั้งปวง
 
รากอบเชยเถา ขับลมในสำไส้ แก้ปวดมวนในท้อง แก้ลมวิงเวียน บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 13:55:48 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 4 (3396136)

 ๓. จำพวกหัว

ได้แก่พืชที่เป็นพันธุ์ใช้หัวหรือเง่าเป็นพื้น ซึ่งนิยมเรียกกันว่าหัวหรือเง่า ดังตัวอย่างดังนี้คือ:-
 
ต้นกะทือ แก้เบื่ออาหาร
 
ใบกะทือ ขับเลือดเน่าในเรือนไฟ
 
ดอกกะทือ แก้ไข้เรื้อรัง ผอมเหลือง
 
รากกะทือ แก้ไข้ตัวเย็น
 
หัวหรือเง่ากะทือ แก้ปวดมวน บำรุงน้ำนม ขับลมผาย ขับปัสสาวะ แก้เสมหะเป็นพิเศษ แก้แน่น กล่อมอาจม
 
ดอกกระวาน แก้ตาเจ็บ ตามัว ตาแฉะ
 
หัวและหน่อกระวาน ขับพยาธิ์ในเนื้อให้ออกตามผิวหนัง
 
หัวกระเทียมรสร้อน แก้ไอ แก้ริดสีดวงงอก แก้โรคผิวหนัง ขับลมในลำไส้ ขับปัสสาวะ ขับเนื้อร้าย บำรุงธาตุ ขับโลหิตระดูแก้รัตตะปิตตะโรค แก้เสมหะและลม แก้ฟกบวม แก้สะอึก กระจายโลหิต ทำให้เสมหะแห้ง แก้ปวดมวนในท้อง
 
หัวกระเช้าผีมด บำรุงหัวใจขับชีพจร ขับพยาธิ์ในท้อง แก้พิษในข้อกระดูก เช่นพิษประดง เป็นต้น
 
หัวกระดาษทั้ง ๒ แก้เป็นเถาเป็นดานในท้อง
 
หัวกระแตไต่ไม้ ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้ปัสสาวะพิการ ขับระดูแก้เบาหวาน แก้ไตพิการ คุมธาตุ เบื่อพยาธิ์
 
ใบกระแตไต่ไม้ แก้แผลร้ายพุพอง
 
หัวกลอย แก้เถาดานในท้อง
 
หัวคล้าหรือคลุ้ม แก้ไข้พิษ แก้ไข้กาฬ ดับพิษไข้ทั้งปวง กระทุ้งพิษ ไข้หัว แก้ไข้เหนือ แก้ไข้ปวดบวม แก้ร้อนในระหายน้ำ ลดความร้อนในร่างกาย แก้ไข้รากสาด (ไข้ไทฟอย) เหือดหัดสุกใส
 
หัวคูณ แก้พิษไข้ พิษร้อน พิษเชื่อมซึม พิษตานทราง แก้โรคเถาดานในท้อง กดฝ้า กัดหนอง
 
หัวง่อยตาหงาย แก้เบื่อเมาต่างๆ ถอนพิษไข้ แก้ไข้จับสั่น
 
หัวหญ้าชันกาด แก้ทางเดินของปัสสาวะพิการ ขับปัสสาวะ แก้ไต ให้ทำงานสะดวก หรือกระเพาะปัสสาวะพิการ ขับธาตุไข่ขาวซึ่งเป็นตะกอนขุ่นข้นในกระเพาะปัสสาวะระงับความร้อนแก้พิษไข้พิษกาฬ แก้ตาฟาง แก้ตาฟาง ตามัว แก้ปวดเคืองในลูกตา
 
หัวดองดึง แก้โรคเรื้อน คุดทะราดบาดแผล ขับผายลม แก้ลมพรรดึก แก้เสมหะ แก้ลมจับโปงเข้าข้อ แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้พิษงูตะขาบ แมลงป่อง แก้หนองใน
 
หัวเสลดพังพอน แก้พิษงู ถอนพิษสัตว์ขบกัด
 
หัวเปราะเป่า แก้ไข้ ขับลมในลำไส้ แก้หวัด แก้กำเดา
 
หัวปรงบ้าน แก้ไฟลามทุ่ง งูสวัด ลำลาบเพลิง เริม
 
หัวผักหนาม แก้ไอ ขับเสมหะ แก้เจ็บในลำคอ แก้คันเพราะพิษไข้หัว
 
ใบมหากาฬ แก้ฝี แก้หัวลำมะลอก ถอนพิษ แก้แสบร้อน
 
หัวมหากาฬ ดับพิษกาฬ ดับพิษร้อน แก้ไข้พิษเชื่อมซึม แก้ไข้กระสับกระส่าย แก้พิษอักเสบ
 
หัวหรือโคนต้นมหาสแดง แก้พิษร้อน แก้ไข้ แก้พิษกาฬขับปัสสาวะทำให้เย็น
 
หัวพุทธรักษาดอกแดง บำรุงปอด แก้อาเจียนหรือไอเป็นโลหิต
 
หัวและรากเร็ดหนู บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้อ่อนเพลีย บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด
 
หัวว่านชักมดลูก แก้มดลูกพิการ ปวดบวมชักมดลูกให้เข้าอู่เร็ว
 
หัวว่านเพ็ดน้อย ทำให้เนื้อหนังชา ระงับความเจ็บปวดเมื่อยล้า แก้กษัยแก้กล่อน ขับระดูขาว แก้กระตุกเนื่องจากเส้นประสาทพิการ
 
หัวว่านมหาเมฆ แก้สตรีคลอดบุตร ช่วยบีบมดลูกให้ยุบตัว แก้ปวดมดลูกอักเสบ
 
หัวว่านสากเหล็ก ชักมดลูก แก้มดลูกลอยจากที่เดิมให้เป็นปรกติ
 
หัวหอมแดง แก้หวัดคัดจมูก (ในเด็ก) ขับลมในลำไส้
 
รากกระชาย รสร้อนเผ็ดขม แก้โรคในปาก ขับระดูขาว แก้ใจสั่น
 
หัวขมิ้นชัน รสฝาดเบือเล็กน้อย แก้ไข้เพื่อดี แก้ไข้ผอมเหลือง แก้โรคผิวหนัง แก้พิษเสมหะและโลหิต แก้ท้องร่วง สมานแผล
 
หัวขมิ้นอ้อย รสฝาดเฝื่อน แก้ไข้ครั่นเนื้อครั่นตัว รักษาลำไส้ แก้พิษโลหิต แก้ลมแก้บวม แก้เสมหะไข้ทั้งปวง ขับเบา แก้ระดูขาวตกหนัก แก้หนองใน ขับลมในท้อง แก้ปวดท้อง แก้เคล็ดขัดยอก
 
หัวข่าอ่อนใหญ่รสเผ็ดปร่า ขับลมในลำไส้ ขับโลหิตเน่า
 
หัวข่าแก่ใหญ่ แก้ปวดมวนไซ้ท้อง
 
หัวข่าแดง กลิ่นหอมฉุนแรง ขับลมให้กระจาย แก้ฟกบวม แก้พิษ
 
ต้นข่าตาแดง แก้บิดเรื้อรังตกเป็นโลหิต
 
ใบข่าตาแดง แก้กลาก
 
ดอกข่าตาแดง แก้เกลื้อน
 
สรรพคุณของข่าทั้ง ๒ รสเผ็ดปร่าเล็กน้อย แก้เลือด แก้ชา แก้เสมหะ ขับโลหิต
 
ต้นข่าลิงกลิ่นหอม ฉุนแรงกว่าข่าทั้ง ๒ แก้ฝีดาษชื่อฝีพราย
 
ใบข่าลิงกลิ่นหอม ฉุนแรงกว่าข่าทั้ง ๒ แก้เกลื้อนน้อย-ใหญ่
 
ดอกข่าลิงกลิ่นหอม ฉุนแรงกว่าข่าทั้ง ๒ ขับพยาธิ์ในลำไส้
 
หัวข่าลิงกลิ่นหอม ฉุนแรงกว่าข่าทั้ง ๒ แก้กามโรค
 
รากข่าลิงกลิ่นหอม ฉุนแรงกว่าข่าทั้ง ๒ แก้พิษฝี
 
หัวเข้าค่า รสร้อน กัดเสมหะและโลหิตภายใน แก้พยาธิ์ แก้ฟกบวม แก้คุดทะราด
 
ต้นข้าวเย็นเหนือ แก้อชิณโรค ๔ ประการ
 
ใบข้าวเย็นเหนือ แก้ไข้เหนือและแก้ไข้สันนิบาต
 
ดอกข้าวเย็นเหนือ แก้พิษงูเห่า
 
ผลข้าวเย็นเหนือ แก้ลมริดสีดวง
 
หัวและรากข้าวเย็นเหนือ แก้พยาธิ์ในท้อง แก้กามโรค แก้พยาธิ์ต่างๆ แก้น้ำเหลืองเสีย
 
ต้นข้าวเย็นใต้ แก้พิษงูดิน
 
ใบข้าวเย็นใต้ แก้ฟกบวม
 
ดอกข้าวเย็นใต้ แก้มะเร็งคุดทะราด
 
ผลข้าวเย็นใต้ แก้อันฑะอุ้ง
 
หัวและรากข้าวเย็นใต้ แก้คุณผี แก้กามโรค หรือเชื้อโรคต่างๆ
 
ในแพทย์ตำบลว่า
ข้าวเย็นทั้ง ๒ รสมันกร่อยหวานเล็กน้อย แก้ปัสสาวะแดง ดับพิษในกระดูก แก้ประดง และคุดทะราด แก้เส้นเอ็นพิการ แก้น้ำเหลืองเสีย (แก้กามโรค เข้าข้อออกดอก ฝีเปื่อยพังพุพองผื่นคัน)
 
หัวขิงแห้งรสหวาน เผ็ดร้อน เจริญอากาสธาตุ
 
ดอกขิงแห้ง แก้จิตใจขุ่นมัว แก้โรคตา
 
ใบขิงแห้ง ทำให้เกิดกำเดา
 
ต้นขิงแห้ง ขับผายลม แก้นิ่ว แก้เบาหยดย้อย
 
รากขิงแห้ง ทำให้หลอดลำคอโปร่ง เจริญอาหาร
 
สรรพคุณของขิงแห้งรวมกัน แก้ไข้จับ แก้พรรดึก แก้ลมพานไส้ แก้แน่นอก เสียดแทง แก้นอนไม่หลับ เจริญอากาสธาตุ แก้คลื่นเหียนอาเจียน เป็นยาอายุวัฒนะ แก้ปากคอเปื่อย บำรุงไฟธาตุ แก้เสมหะขับผายลม ทำให้ลำไส้มีกำลัง ช่วยย่อยอาหาร ทำให้ผิวหนังสดชื่น ฆ่าพยาธิ์ แก้ท้องลั่นโครกคราก แก้บิด แก้อุจจาระมีสีเหลืองเนื่องจากน้ำดีตกลำไส้ แก้ไข้ แก้โรคตา แก้นิ่ว แก้เบาหยดย้อย แก้ลมป่วงทุกชนิด แก้ท้องร่วงอย่างแรง
 
หัวและรากเต่ารั้ง รสหวานเย็น ดับพิษตับปอด แก้หัวใจพิการ
 
หัวแห้วหมูรสหวานเย็นมันเล็กน้อย บำรุงกำลัง บำรุงครรภ์รักษา เป็นยาบำรุงธาตุ ขับลมในลำไส้ แก้ปวดท้องๆ ขึ้นอืดเฟ้อ ช่วยในการย่อยอาหาร
 
หัวเต่าเกียด รสขม เผ็ดร้อนกลิ่นหอมฉุน แก้โรคตับปอดพิการ
 
หัวถั่วฟู รสหวานขืนเล็กน้อย ชูกำลัง แก้อ่อนเพลียหิวโหยหาแรงมิได้ ทำให้ดวงจิตชุ่มชื่น
 
หัวบานเย็นดอกขาว รสขื่นขมเอียน ขับเหงื่อ แก้ไข้ระงับความร้อน
 
หัวบัวบกป่ารสเฝื่อนขมเล็กน้อย แก้ลม แก้เมื่อยขัด เป็นยาอายุวัฒนะ แก้ฝีภายนอก แก้ปวดบำรุงธาตุ ทำให้ร่างกายแข็งแรง เจริญอาหาร
 
หัวบุก รสเบื่อเมา กัดเถาดาน กัดเสมหะและโลหิตเป็นก้อน แก้บาดแผล กัดฝ้าหนอง
 
ใบไพล รสขื่นฝาด แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว แก้เมื่อย
 
ดอกไพล รสขื่นฝาด กระจายเลือดอันเป็นลิ่มเป็นก้อน
 
หัวไพล รสขื่นฝาด แก้ฟกบวม แก้ปวดท้องเป็นบิดมูกเลือด แก้เหน็บชา ขับระดูของสตรี
 
รากไพล รสขื่นฝาด แก้เลือดกำเดาออกทางจมูก แก้อาเจียนเป็นโลหิต
 
หัวยั้ง รสหวานเล็กน้อย ดับพิษในกระดูก แก้เส้นเอ็นพิการ แก้น้ำเหลืองเสีย แก้เข้าข้อ แก้กามโรค
 
หัวว่านกีบแรด รสเย็นชืด แก้ไข้เพื่อกาฬ แก้กาฬมูตร แก้พิษตานทราง แก้พิษฝีหัวค่ำ แก้แผลในปากในคอ แก้น้ำลายเหนียว แก้โรคตา
 
รากว่านกีบแรด ห้ามเลือด
 
ใบว่านกีบแรด แก้ไอ
 
หัวว่านคันทะมาลารสฝาด แก้เคล็ดยอกฟกบวม แก้ท้องร่วง แก้ต่อมทอมซินอักเสบ แก้ฝีในคอ
 
หัวว่านนางคำรสฝาด แก้เม็ดผื่นคัน แก้ปวดท้อง ขับลมในลำไส้ แก้ฟกช้ำ เคล็ดยอก
 
รากว่านนางคำรสฝาด ขับเสมหะ แก้ลงท้อง แก้โรคหนองในเรื้อรัง
 
หัวว่านร่อนทอง รสปร่า แก้พิษทั้งปวง เช่นพิษงูตะขาบแมลงป่อง สมานคุมธาตุ แก้ท้องเสีย แก้อาหารหยาบ แก้พิษทราง แก้บิดมูกเลือด
 
หัวหวายขม รสขมเย็น แก้ไข้เพื่อดี เพื่อโลหิต แก้ร้อน แก้ช้ำใน
 
หัวหรือรากใหญ่ของโสมคนรส เอียนหวานเล็กน้อย บำรุงกำลัง ทำให้เกิดน้ำลาย บำรุงเส้นเอ็นให้บริบูรณ์
 
ใบหอมขาว รสหวานเค็มเป็นเลือก แก้ไข้หวัด แก้กำเดา
 
หัวหอมขาวรสเผ็ดร้อน แก้ไข้เพื่อเสมหะในทรวงอก บำรุงผมให้งาม ทำเนื้อหนังให้สดชื่น แก้ไข้ทำให้ร้อน แก้ปวดตา แก้แสบร้อนตา แก้น้ำตาไหล ขับเสมหะ แก้โรคในปาก บำรุงธาตุ
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 13:56:42 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 5 (3396137)

 ๔. จำพวกผัก

คือพืชที่เป็นต้นเล็กๆ ต่ำๆ หรือเป็นพันธุ์เลื้อยทอดยอดไปตามพื้นดิน หรือตามผิวน้ำ ซึ่งนิยมเรียกว่าผักดังตัวอย่างคือ
 
ผักตับเต่าน้ำ แก้ลม แก้เสมหะ แก้ดีเดือดขับน้ำย่อยอาหารให้บริบูรณ์
 
ผักกาดนาทั้งต้น กระทุ้งพิษ แก้พิษร้อน ขับพิษไข้หัว ให้ซ่านออกมา ขับเหงื่อ
 
ผักกาดน้ำ ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้ช้ำรั่ว แก้หนองใน ระงับความร้อน
 
ต้นผักโหมหนาว ขับปัสสาวะ แก้เลือดตก บ่มหนองฝีให้เกิดเร็ว แก้หนองใน ขับน้ำนม แก้แน่นท้อง
 
รากผักโหมหนาม แก้ช้ำใน แก้ไข้ ระงับความร้อน แก้เด็กเป็นฝ้าละออง (แต่ทำให้เบื่ออาหาร)
 
รากผักโหมหัด ถอนพิษร้อนภายใน แก้คัน ถอนพิษไข้หัว แก้เสมหะ ขับปัสสาวะ
 
ใบผักเค็ด แก้ผื่นคัน แก้บาดแผล
 
รากผักเค็ด ดับพิษร้อนในร่างกาย
 
เมล็ดผักชีล้อม ขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ แก้หอบ บำรุงปอด แก้ไอ
 
ผักบุ้ง ถอนพิษ แก้พิษเบื่อเมา ถอนพิษยาทั้งปวง แก้โรคตาฟาง
 
ผักบุ้งขัน ถอนพิษลมเพลมพัด
 
ผักเป็ดแดง ดับพิษโลหิต
 
ต้นผักปอดตัวผู้ แก้โลหิตพิการ
 
ใบผักปอดตัวผู้ แก้ลมให้ตก
 
ดอกผักปอดตัวผู้ แก้ไข้อันกระทำให้หนาว
 
รากผักปอดตัวผู้ แก้ลมและโลหิตให้กระจาย
 
ต้นผักปอดตัวเมีย แก้ไข้สตรีอันอยู่ในเรือนไฟ
 
ใบผักปอดตัวเมีย แก้เหงื่ออันบุคคลเป็นท้องมาน
 
ดอกผักปอดตัวเมีย แก้ไข้ริดสีดวงอันเป็นเพื่อโลหิต
 
รากผักปอดตัวเมีย แก้ไข้จับอันกระทำให้ร้อน
 
ใบผักหูเสือ แก้ปวดหู แก้พิษฝีในหู แก้เป็นน้ำหนวก
 
เถาผักปลัง แก้พิษฝีดาษ
 
ใบผักปลัง แก้กลาก ขับปัสสาวะ แก้หนองใน
 
ดอกผักปลัง แก้เกลื้อนน้อยเกลื้อนใหญ่
 
รากผักปลัง แก้มือ- เท้าด่าง แก้รังแค แก้พรรดึก
 
ต้นผักเสี้ยนไทย แก้โลหิตเน่าอันจะทำให้จับสะท้าน
 
ใบผักเสี้ยนไทย บำรุงเสมหะให้เป็นปกติ
 
ดอกผักเสี้ยนไทย แก้โลหิตสตรีอันอยู่ในเรือนไฟ
 
ผลผักเสี้ยนไทย ฆ่าไส้เดือนในท้อง
 
รากผักเสี้ยนไทย แก้ลมอันเป็นพิษ
 
ผักกระโฉม รสเย็น กระทุ้งพิษไข้หัว ระงับความร้อน
 
ผักหนอกหรือบัวบก รสขมเล็กน้อยและหอม ใช้ทั้งต้น บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลียเมื่อยล้า ขับปัสสาวะ แก้ท้องเสีย แก้อาการเริ่มจะเป็นบิด แก้ฟกช้ำดำเขียว ขับเลือดให้กระจาย
 
ผักขวง รสขม บำรุงน้ำดีให้เป็นปกติ
 
ผักคราดหัวแหวน รสเอียนเบื่อเล็กน้อย แก้พิษตานทราง แก้ริดสีดวง แก้ต่อมน้ำลายอักเสบ แก้ฝีในคอ แก้ไข้คอตัน
 
ต้นผักโหมหินรสเผ็ดร้อน แก้เสมหะเจริญไฟธาตุ แก้ฟกบวมในท้อง ขับลมให้เรอ แก้ดีพิการ
 
ดอกผักโหมหินรสเผ็ดร้อน แก้เสมหะและดับพิษ บำรุงโลหิต
 
รากผักโหมหินรสเผ็ดร้อน แก้ลมอัณฑพฤกษ์ แก้ริดสีดวงทวารหนัก
 
ผักชีลา รสขม ฝาดหวาน แก้ไข้อันบังเกิดแต่ทรวง บำรุงธาตุ แก้สะอึกและกระหายน้ำ แก้คลื่นเหียน แก้โรคตา ขับลมในลำไส้
 
รากผักชีลา กระทุ้งพิษไข้หัว
 
ผักบุ้งล้อม รสขม แก้พิษทั้งปวง
 
ผักปลังแดงรสหวานเอียน เป็นเลือก แก้ลม แก้ริดสีดวง หืดไอ แก้ท้องมาน กระเพาะอาหารพิการ และอุจจาระพิการ เส้นประสาทพิการ ปวดเมื่อยตามข้อกระดูก
 
ผักหวานตัวผู้รสหวาน แก้กำเดา แก้โรคตา
 
รากผักหวานบ้านรสเย็น ระงับความร้อน ถอนพิษไข้กลับไข้ซ้ำ แก้โรคคางทูม
 
รากผักหวานป่า รสเย็น ระงับพิษ แก้พิษร้อนกระสับกระส่าย แก้น้ำดีพิการ แก้เชื่อมมัว
 
ต้นผักเสี้ยนผี รสร้อนขม ขับหนองในร่างกาย แก้ฝีในปอดและลำไส้ และตับ
 
ใบผักเสี้ยนผี รสร้อนขม แก้ปัสสาวะพิการ
 
ดอกผักเสี้ยนผี รสร้อนขม ฆ่าเชื้อโรค
 
ลูกผักเสี้ยนผี รสร้อนขม ฆ่าพยาธิ์
 
รากผักเสี้ยนผี รสร้อนขม แก้โรคผอมแห้งของสตรีเนื่องจากการคลอดบุตร
 
สรรพคุณรวมของผักเสี้ยนผี แก้ปวดท้อง ลงท้อง เจริญไฟธาตุ แก้พิษฝี แก้ไข้ตรีโทษ
 
เมล็ดผักกาด รสร้อน ขับเสมหะและโลหิต แก้ปอดบวม แก้อักเสบ ฟกบวม
 
ต้นหูปลาช่อน แก้ฝีตานฝีทราง แก้เม็ดผื่นคันขึ้นตามตัว แก้พิษตานซาง แก้ตัวร้อน
 
ดอกโหราเดือยไก่ รสเมาเบื่อ กระจายลมกระจายลังเสมหะ ขับผายลมให้เรอ แก้หอบหืด ทำให้อาเจียน
 
ใบโหราเดือยไก่ รสเมาเบื่อ ขับโลหิตเนื่องจากช้ำใน
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 13:57:27 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 6 (3396138)

 ๕. จำพวกหญ้า

ได้แก้พืชที่เป็นต้นเป็นกอเล็กๆ บ้าง ต่ำๆ บ้าง สูงบ้าง โดยมากนิยมเรียกกันว่าหญ้าเป็นคำนำหน้าเสมอ ตัวอย่างดังนี้คือ
 
หญ้าเอ็นยืด ขับปัสสาวะ บำรุงความกำหนัด แก้เส้นเอ็นพิการ
 
หญ้ากระต่ายจาม แก้ช้ำใน แก้โลหิตคั่งค้าง กระจายโลหิตให้ตกทวารหนัก แก้อาเจียนเป็นโลหิต
 
ต้นกระทืบยอด แก้ไข้ ดับพิษร้อนภายใน ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้เด็กลิ้น กระด้างคางแข็ง แก้กาฬ แก้สะอึก ถอนพิษเบื่อเมา แก้แผลเรื้อรัง
 
รากกระทืบยอด แก้นิ่ว แก้หนองใน
 
ต้นกกลังกา ขับน้ำดีให้ตกลำไส้
 
ใบกกลังกา ฆ่าแม่พยาธิ์
 
ดอกกกลังกา แก้โรคในปาก
 
รากกกลังกา ขับโลหิตเสียให้ออกจากร่างกาย (แก้ช้ำใน)
 
หัวกกลังกา แก้ธาตุพิการ บำรุงธาตุ ทำให้อยากอาหาร แก้เสมหะเฟื่อง
 
เมล็ดต้อยติ่ง แก้บาดแผลเก่าใหม่ (ดูดหนองได้ดี)
 
หญ้าเกล็ดหอยทั้ง ๒ เล็กใหญ่ ระงับความร้อน แก้ไข้ดับพิษ แก้พิษร้อนภายในแก้ระหายน้ำ
 
หญ้าเกล็ดหอยจีน แก้ฝี แก้ปวด ถอนพิษทำให้เย็น แก้ฝีในคอ แก้ต่อมน้ำลายอักเสบ แก้พิษร้อน แก้อาเจียนเป็นโลหิต
 
ต้นขลู ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ
 
เปลือกต้นขลู แก้ริดสีดวงจมูก แก้ริดสีดวงทวารหนัก
 
ใบจันทน์หอม ขับลมในลำไส้ แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ แก้ปวดท้อง แก้บิด แก้ธาตุพิการ ขับโลหิตระดู
 
รากหญ้าคา ขับปัสสาวะ ฟอกล้างปัสสาวะพิการ แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้พิษอักเสบในกระเพาะปัสสาวะ บำรุงไต แก้ดีซ่าน แก้อ่อนเพลีย แก้เบื่ออาหาร
 
ต้นหญ้าไซ ขับปัสสาวะ ฟอกโลหิตประจำเดือน แก้โลหิตประจำเดือนพิการ (ให้เจ็บปวดตามท้องน้อย) หรือบั้นเอว บำรุงเลือด
 
ต้นหญ้าดอกขาว แก้ปวดท้อง ๆ ขึ้น ท้องเฟ้อ
 
ใบหญ้าดอกขาว สมานแผล แก้ตาแดงตาฟาง
 
หญ้าตีนกา แก้ฟกบวม ปวดแสบปวดร้อน บำรุงจิตใจให้ชุ่มชื่น แก้พิษไข้พิษกาฬ
 
หญ้าตีนนก แก้ไข้เพื่อดีพิการ แก้ดีแห้ง แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้ไข้ บำรุงธาตุ
 
หญ้าถอดปล้อง ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว ขับระดูขาว บำรุงไต
 
หญ้าน้ำดับไฟ แก้พิษฝี แก้ปวดแก้บวม ถอนพิษร้อน แก้ปวดศีรษะแก้หวัดคัดจมูก แก้
แผลที่ถูกน้ำร้อนลวกไฟไหม้ดับพิษปวดแสบปวดร้อนแก้ผิวหนังพุพอง
 
รากหญ้าน้ำดับไฟ แก้พิษสุนัขบ้า
 
ต้นหญ้าพันงูแดง แก้ขัดเบา ขับปัสสาวะ ขับโลหิตประจำเดือน
 
ใบหญ้าพันงูแดง แก้เม็ดในลำคอ เป็นหนามดุจหนามก้านบัว
 
ดอกหญ้าพันงูแดง แก้เสมหะที่คั่งค้างในทรวงอก และลายก้อนนิ่ว
 
รากหญ้าพันงูแดง แก้ปัสสาวะหยดย้อย
 
หญ้าพันงูทั้ง ๒ ขาวแดง เจริญไฟธาตุ แก้พิษฝี แก้ไข้ตรีโทษ
 
หญ้าพันงูขาว พันงูนา พันงูเขียวทั้งต้น ขับเหงื่อ ระงับความร้อน ขับปัสสาวะ
 
โทงเทงทั้งต้น แก้ต่อมน้ำลายอักเสบ แก้ฝีในคอ แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้ฟกบวม
 
หญ้าแพรก ถอนพิษเจ็บปวด แก้มวน แก้อักเสบ แก้สตรีตกโลหิตมากเกินไป
 
สรรพคุณรวม แก้ไข้พิษไข้กาฬ แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้รัตตะปิตตะโรค แก้ฝีดาษ
 
ต้นหญ้าแพรก แก้ฝีดาษ
 
ดอกหญ้าแพรก แก้ไข้ซึ่งมีอาการให้ร้อน
 
ผลหญ้าแพรก แก้รัตตะปิตตะโรค
 
รากหญ้าแพรก แก้พิษฝีดาษทำให้เย็น
 
พระจันทร์ครึ่งซีก แก้อาเจียนเป็นโลหิต แก้หืด บำรุงปอดพิการ
 
ม้าแม่ก่ำ รักษาธาตุ ชูกำลัง เจริญอาหาร ทำให้นอนหลับ ทำให้ใจคอสดชื่น บำรุงความกำหนัด
 
ใบแมงลัก แก้โรคลำไส้พิการ ขับลมในลำไส้ แก้พิษตานทราง
 
ใบหมากผู้ แก้ไข้หัวเช่นเหือดหัด แก้ตัวร้อน กระทุ้งพิษไข้
 
รากสังกรณี แก้ร้อนในระหายน้ำ ดับพิษไข้ทั้งปวง
 
กาบสิงหะโมรา เจริญอาหาร บำรุงโลหิต แก้โลหิตจางซูบซีด แก้ลมวิงเวียน หน้ามืดตามัว แก้สันนิบาตหน้าเพลิง
 
รากขัดมอนรสเผ็ดเป็นเลือก แก้ตัวร้อน ขับพิษร้อนภายใน ขับพิษไข้หวัดให้เม็ดซ่านออกมาจากภายใน แก้พิษหลบเข้าใน แก้น้ำดีพิการ แก้อาเจียน บำรุงกำลัง ขับเสมหะ บำรุงปอด แก้เยื่อสมองอักเสบ แก้ปวดมดลูก ปวดหน้าท้อง ขับเลือดและรก
 
ขอบฉนางทั้ง ๒ รสเบื่อเมา ขับโลหิตประจำเดือน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ หนองใน
 
ต้นหญ้างวงช้าง รสเย็น แก้พิษตานทราง แก้ระหายน้ำ ละลายก้อนนิ่ว แก้โรคตาฝ้าฟาง แก้ตามัว แก้ตาอักเสบ
 
หญ้าใต้ใบรสขมจัด แก้พิษไข้ทุกชนิด ระงับความร้อน แก้พิษตานทราง แก้ดีพิการ กระตุ้นเตือนไต และกระเพาะเบาให้ทำงาน แก้ขัดเบา แก้กามโรค แก้ดีซ่าน แก้ริดสีดวง แก้โรคท้องมาน แก้ปวดท้อง แก้ไอ ขับระดูขาว แก้ปวดฝีฟกบวม
 
ต้นน้ำนมราชสีห์รสขม ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะแดง เหลืองขุ่นข้น บำรุงกำลัง บำรุงน้ำนม
 
หญ้าหนวดปลาดุกรสขม แก้ไข้ผอมเหลือง แก้โลหิตและไข้ทั้งปวง แก้หืดไอ ทำให้รู้จักรสอาหาร
 
หญ้าหนวดแมว บำรุงไตให้ทำงาน ขับปัสสาวะ แก้กระษัย แก้ปวดเมื่อยตามบั้นเอว แก้นิ่ว(ระวังกดหัวใจ)
 
หญ้าพองลมรสจืดเย็น ดับพิษ แก้พิษร้อน
 
โด่ไม่รู้ล้มรสกร่อยจืดขื่นเล็กน้อย แก้ปัสสาวะพิการ บำรุงความกำหนัด แก้ไข้จับสั่น ขับไส้เดือน แก้กามโรค
 
ต้นพรมมิรสขมเอียนเล็กน้อย ขับโลหิต
 
ใบพรมมิรสขมเอียนเล็กน้อย ขับเสมหะ
 
ดอกพรมมิรสขมเอียนเล็กน้อย แก้โลหิตระดูใสดังสีน้ำหมาก
 
สรรพคุณของพรมมิรวมดังนี้ ดับพิษไข้หัว แก้ร้อนในระหายน้ำ ขับพิษร้อนทั้งปวง
 
ใบแมงลักหรือน้ำต้นน้ำมันหม่อง แก้ปวดท้อง ขับผายลม แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ไอ แก้ปวดศีรษะ
 
ใบโหระพา ขับลมในลำไส้ แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ ทำให้ผายลม
 
เมล็ดโหระพา แก้บิด ทำอุจจาระไม่ให้เกาะลำไส้ ถ่ายสะดวก
 
โหระพาทั้ง ๕ แก้พิษตานทราง แก้นอนสะดุ้งผวา (เพราะเด็ก)
 
รากหุ่นไห้ แก้เส้นเอ็นพิการ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้เหน็บชา แก้ชาปลายมือปลายเท้า
 
รากหิงหายผี ถอนพิษยาเบื่อเมา และพิษไข้เนื่องจากการอักเสบดับพิษร้อน
 
ต้นหิงหาตนา แก้เพ้อคลั่งเนื่องจากพิษร้อนในร่างกาย ขับพิษไข้หัว แก้กระสับกระส่าย แก้ร้อนกลุ้มภายใน
 
อุโลคเครือ ขับปัสสาวะ แก้ฝีในคอ แก้ต่อมน้ำลายอักเสบถอนพิษ
 
สรรพคุณพิเศษ
รากเขยตายรสขื่นปร่า กระทุ้งพิษ แก้พิษฝีภายในและภายนอก ขับน้ำนม แก้พิษงู
 
รากช้างงาเดียวรสขื่นปร่า แก้พิษฝีภายใน แก้กระษัยไตพิการ แก้ปัสสาวะพิการ
 
ตะไคร้กอ กลิ่นหอมรสปร่า แก้คาว แก้เบื่ออาหาร บำรุงธาตุไฟให้เจริญ ขับปัสสาวะขุ่นข้น ขับลมในลำไส้ เจริญอาหาร
 
เปลือกทองหลางหนามรสเฝื่อนเอียน แก้เสมหะ และลมเป็นพิษ แก้โรคตา
 
ใบทองหลางหนามรสเฝื่อนเอียน แก้เสมหะ และลมเป็นพิษ แก้โรคตา
 
ทองโหลงสรรพคุณเหมือนกันกับทองหลางหนาม
 
ต้นบานไม่รู้โรยดอกขาวรสขื่นเล็กน้อย ขับปัสสาวะ แก้หนองใน ขับระดูขาวให้แห้ง แก้กระษัย
 
แก่นฝางรสขื่นขมฝาด บำรุงโลหิตสตรี แก้ปอดพิการ ทำโลหิตให้เย็น แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ แก้ร้อนแก้โลหิตออกจากทวารหนักและเบา แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้ ไอ แก้กำเดา
 
ใบพลับพลึงรสเอียน แก้ช้ำ แก้เคล็ดยอกบวมหัก แพลง แต่ทำให้อาเจียนเป็นเสมหะ
 
หนามพรมรสเฝื่อนมันขมเล็กน้อย บำรุงมันในร่างกาย บำรุงกำลัง แก้เส้นเอ็นให้แข็งแรง
 
รากมะเขือขื่นรสขื่นเอียนเปรี้ยวระคนกัน ขับเสมหะ และน้ำลายให้น้อยลง แก้ไข้สันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว
 
มะเดื่อปล้องรสเฝื่อนฝาด แก้เม็ดฝี แก้พิษในกระดูก แก้ท้องร่วง
 
รากมะตูมรสปร่าชาขื่นเล็กน้อย แก้พิษฝี แก้พิษไข้ แก้สติเผลอ รักษาน้ำดี
 
รากมะนาวรสปร่าขื่นเล็กน้อย ถอนพิษไข้กลับไข้ซ้ำ แก้ปวดฝี กระทุ้งพิษ ถอนพิษผิดสำแดง แก้สติหลงลืม
 
เปลือกสมุลแว้งกลิ่นหอมฉุนรสปร่า แก้ลมวิงเวียน แก้ลมทำให้ใจสั่น แก้พิษหวัด กำเดาขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ
 
ต้นมะเม็งรสเอียน ขับลมให้กระจาย แก้โลหิตทำให้ร้อน
 
ดอกมะเม็งรสเอียน แก้ดีซ่าน
 
ลูกมะเม็งรสเอียน ขับผายลม
 
รากมะเม็งรสเอียน ขับลมในลำไส้ แก้กระเพาะอาหาร แก้อาเจียนเป็นโลหิต แก้โรคตับม้ามพิการ
 
เถาวัลย์เปรียงรสเฝื่อนเอียนเล็กน้อย ถ่ายเส้น ถ่ายกระษัย แก้เส้นเอ็นขอด ถ่ายเสมหะให้ลงสู่คูถทวาร ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ (เป็นยาถ่ายเสมหะเท่านั้น) แก้บิด แก้ไอ แก้หวัด
 
ต้น, ราก, ใบ ถอบแถบรสเอียนเบื่อ ระบาย แก้พิษตานทราง ตัดกกตานขโมย ถ่ายเสมหะ ถ่ายลม
 
เถาแรงกว่าใบ (โดยมากใช้ทั้ง ๕)
 
เถามะเดื่อดินรสเฝื่อนฝาด แก้ประดงมีเม็ดผื่นคันตามตัว คล้ายลมพิษเกาไม่รู้จักหายคัน แก้พิษภายใน แก้ไตตับพิการ บำรุงกำลัง ขับโลหิตระดู
 
รากมะแว้งทั้ง ๒ รสขื่นเปรี้ยวเอียนเล็กน้อย แก้เสมหะและขับเสมหะให้ตก แก้ไอ แก้สันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว กัดเสมหะ ขับปัสสาวะ
 
ผลมะแว้งทั้ง ๒ แก้ไอ แก้โรคเบาหวาน
 
ยางน่องเถา บำรุงหัวใจ ช่วยบีบส่งโลหิตให้เร็วขึ้น
 
ใบเถารางแดง ขับปัสสาวะ แก้เส้นเอ็นตึงทำให้หย่อน
 
เล็บมือนางทั้ง ๕ รสเอียนเบื่อเล็กน้อย ขับพยาธิ์ แก้พิษตานทราง
 
ใบเล็บมือนาง แก้ฝี
 
ผลเล็บมือนาง ทำให้สะอึก แต่ขับไส้เดือน
 
รากเล็บมือนาง ขับไส้เดือน แก้อุจจาระฟอง แก้อุจจาระเหม็นเปรี้ยว
 
หางไหลทั้ง ๒ รสเอียนเล็กน้อย ถ่ายเส้น ถ่ายลม ถ่ายเสมหะ และโลหิต
 
รากอังกาบดอก เหลืองขาวรสเฝื่อน ขับปัสสาวะ ฟอกโลหิตระดู แก้เสมหะและลม บำรุงธาตุไฟ
 
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 13:58:20 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 7 (3396141)

 ประเภทที่ ๒ เรียกว่าสัตว์วัตถุ

 
 
ได้แก่ร่างกายและอวัยวะของสัตว์ ต้องรู้จักส่วนที่ใช้ เช่น เขา ขน หนัง เล็บ เขี้ยว ฟัน กราม กรวด หัว ดี กีบ กระดูก ว่าเป็นส่วนและอวัยวะของสัตว์อะไร มีลักษณะสี กลิ่น รส เป็นอย่างไร และแบ่งสัตว์วัตถุเป็น ๓ จำพวกคือ
 
 
๑. จำพวกสัตว์บก
 
คือสัตว์ต่างๆ ที่อยู่บนบก ตัวอย่างเช่น
ขี้วัวดำรสขมเย็น ดับพิษร้อน พิษไข้ทั้งปวง แก้เริม แก้ไฟลามทุ่ง แก้งูสวัด แก้ลมพิษ แก้พุพอง แก้ฟกบวม ถอนพิษทั้งปวง
 
ขี้แมลงสาบ แก้ลิ้นขาวเป็นฝ้าละออง แก้เม็ดยอดในปากคอ แก้ฟกบวมที่มีพิษร้อน แก้ไข้กาฬโรค
 
เขาวัว เขาควายเผือก เขาแพะ เขาแกะ เขากวาง เขากุย เขาอีเก้ง เขาเลียงผา เขากะทิง เขาวัวป่า เขาวัวบ้าน นอแรด ตามสรรพคุณรวมท่านกล่าวว่า รสเย็น คาวเล็กน้อย ดับพิษทุกอย่าง แก้ร้อนใน ถอนพิษผิดสำแดง แก้ไข้ แก้พิษกาฬและพิษฝีทุกชนิด แก้พิษฝีในลำคอ แก้พิษงู แก้พิษตานทรางทั้งปวง
 
งาช้าง เขี้ยวเสือ เขี้ยวหมูป่า เขี้ยวหมี เขี้ยวจระเข้ เขี้ยวนาก เขี้ยวแรด เขี้ยวเลียงผา เขี้ยวหมาป่า เขี้ยวปลาพยูร กรามแรด กรามช้าง รสเย็นคาว ตามสรรพคุณท่านกล่าวว่า แก้พิษทั้งปวง ดับพิษในกระดูก ในข้อในเส้นเอ็น ดับพิษไข้กาฬและตานทรางทั้งปวง แก้พิษฝีต่างๆ
 
เขากวางอ่อนรสร้อนเล็กน้อย บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด ถอนพิษผิดสำแดง และพิษต่างๆ
 
กระดูกช้างรสเมา แก้พยาธิ์ แก้โรคเรื้อน แก้โรคสำหรับบุรุษ
 
กระดูกงูเหลือมรสเมาเบื่อ ดับพิษกาฬ แก้เมื่อย แก้ร้อนในกระหายน้ำ
 
กระดูกหมีรสเย็นเมา แก้โรคมะเร็ง คุดทะราด แก้ไขข้อพิการ บำรุงกระดูก แก้โรคบุรุษ
 
กระดูกควายเผือกรสเย็นคาว แก้โรคบุรุษ บำรุงไขข้อ แก้มะเร็ง คุดทะราด
 
คุลิก่ารสเย็น ดับพิษร้อน ดับพิษกาฬ ดับพิษทั้งปวง แก้เสมหะจุกคอ (เสลดหางวัว)
 
โคโรกรสเฝื่อนมัน แก้น้ำลายและเสมหะเหนียว (เสลดหางวัว) แก้โรคตา เสมหะแห้ง แก้รำเพรำพัด
 
คางคกรสเมาเบื่อ แก้แผลโรคเรื้อน แก้มะเร็ง คุดทะราด
 
เลือดค่างรสมันคาว บำรุงกำลัง บำรุงโลหิต แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย
 
ดีค่างรสขมคาว แก้พิษตานทราง
 
มันสมองค่างรสมันคาว บำรุงประสาททำให้ความจำดี
 
กะโหลกหัวค่างรสเย็น ดับพิษไข้ ดับพิษตานทราง
 
กระดูกค่างรสเย็น บำรุงกำลัง แก้กามโรคทุกระยะ
 
ดีงูเหลือมรสขม ดับพิษตานทราง แก้ตาแฉะตามัว ตาฟาง ตาแดง แก้ปวดตา บำรุงน้ำดี ทำยาให้แล่นเร็ว
 
น้ำมันงูเหลือม แก้เคล็ดขัดยอกขัดแพลง ทำเส้นเอ็นให้หย่อน
 
ชะมดเข็ด รสหอม เย็นคาวเล็กน้อย บำรุงดวงจิตให้ชุ่มชื่น บำรุงน้ำดี ดับพิษโลหิต
 
ชะมดเชียงรสขมเล็กน้อย แก้ลมและโลหิต แก้กำเดา แก้โรคตา แก้โรคไอกรน แก้และบำรุงเส้นประสาท แก้หอบหืด แก้ปวดบวม แก้หลอดลมอักเสบ
 
ดีหมี รสขม กระจายเลือด (ช้ำใน) ที่เป็นลิ่มเป็นก้อน
 
ดีหมูป่า ดีวัวป่า ดีควายเผือกรสขม ดับพิษภายใน แก้พิษเพ้อคลั่ง แก้สติลอย แก้ตาลอย (ซึ่งเรียกว่าเผลอสติ) บำรุงน้ำดี ขับรสยาให้แล่นเร็ว
 
หัวเต่านา รสเย็น แก้ตับทรุด แก้ม้ามหย่อนยานและม้ามโต ม้ามแลบ ท้องป่อง
 
กระดองเต่านา รสเย็น แก้ฝีในคอ แก้ต่อมทอนซิล แก้แผลอักเสบ แก้ฟกบวม สมานแผล
 
ตับไก่ ตับกระต่าย ตับหมู แก้ตามืด ตาฟาง ตามัว บำรุงสายตา บำรุงตับ และร่างกาย แก้ตับพิการ
 
น้ำมูตร รสเผ็ดร้อน เค็มอร่อย แก้ลม แก้โลหิต แก้เสมหะเจริญไฟธาตุ แก้จุกเสียด แก้ฟกบวม แก้หืดไอ แก้ผอมเหลือง แก้ปวดท้อง ถอนพิษโลติ๊น
 
เปลือกไข่ไก่ฟัก แก้ตานขโมย แก้เกล็ดกระดี่ขึ้นตา บำรุงกระดูกให้แข็งแรง บำรุงปอด ขับลมในลำไส้
 
ขนเม่น รสเย็นคาว แก้พิษตานทราง แก้พิษกาฬ พิษไข้เชื่องซึม
 
กระเพาะเม่น บำรุงน้ำดี ช่วยลำไส้ให้มีกำลังย่อยอาหาร
 
เลือดแรด รสมันคาวเหนียว บำรุงโลหิต แก้เลือดที่เป็นลิ่มเป็นก้อนอยู่ภายในให้กระจาย (เนื่องจากช้ำใน)
 
นอแรดราเย็นคาว แก้พิษร้อนในพิษกาฬ
 
หนังแรด แก้เสมหะหืดหอบไอ
 
กีบเท้าแรด ดับพิษไข้กาฬ
 
รากดิน รสเย็นคาว แก้พิษไข้กาฬ แก้ร้อนในระหายน้ำ ระงับความร้อน แก้ปากเปื่อย แก้ฝีในลำคอ แก้ต่อมน้ำลายอักเสบ แก้ปวดฝีและหัวลำมะลอก แก้โรคอันเกิดจากกระดูก แก้พิษฝีดาษ
 
 
๒. จำพวกสัตว์น้ำ
คือสัตว์ที่อาศัยอยู่ในน้ำ ตัวอย่างเช่น
 
ดีตะพาบน้ำรสขม ขับลมและเลือด แก้ลมกองละเอียด คือลมวิงเวียน หน้ามืดตาลาย
 
ดีจรเข้ รสขมคาว แก้สตรีที่คลอดบุตรแล้ว ทำพิษให้จุกแน่นขับน้ำคาวปลา และเลือดเสีย ทำยาให้แล่นเร็ว
 
ลิ้นทะเล ฆ่าเชื้อโรค แก้มูกเลือด กัดสิวฝ้า แก้เม็ดยอดในปากในคอ
 
เบี้ยจั่นเบี้ยผู้รสเค็มกร่อย ขับลมในลำไส้ ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ
 
หางปลาช่อนแห้งรสเย็นคาว แก้เม็ดยอด แก้ตานทราง แก้พิษทั้งปวง แก้ลิ้นเป็นฝ้าเป็นละออง แก้ตัวร้อนนอนสะดุ้งมือเท้าเย็น หลังร้อน แก้หอบ แก้ทรางทับ สำรอก แก้ตาเหลือกดูบนและช้อนตาแลหลังคา
 
หอยสังข์ หอยแครง หอยจุ๊บแจง หอยมือเสือ หอยขม หอยตาวัว หอยพิม พิกาลัง หอยมุข หอยอีรม หอยโข่ง (สุม) รสเค็มกร่อย แก้โรคลำไส้ แก้ไตพิการ ขับแก๊สในลำไส้ ขับปัสสาวะ แก้จุกเสียด แก้ แน่น ทำให้ผายลมและเรอ บำรุงกระดูก
 
อำพันทองเกิดจาก กามคุณปลาวาฬ อำพันเกษรเกิดจากขี้ปลาวาฬ ครั้งสุดท้ายรวมเรียกว่าอำพันทอง อำพันทองและอำพันเกษร รสเอียนคาวเล็กน้อย แก้ลม แก้เสมหะ ทำให้มีกำลัง บำรุงกำหนัด
 
 
๓. จำพวกสัตว์อากาศ
คือสัตว์ที่บินไปได้ในอากาศ
 
เลือดค้างคาวแม่ไก่ บำรุงโลหิตทั้งสตรีบุรุษให้แข็งแรง
 
ตีนนกกาน้ำรสขม บำรุงเส้นผมและทำให้เส้นผมดกดำ
 
น้ำผึ้งใหม่รสหวาน ร้อนฝาดยิง กระทำให้อกใจแห้ง แก้สะอึก แก้ไข้ตรีโทษ
 
น้ำผึ้งค้างปีรสหวานฝาดร้อน ผายธาตุที่ทำให้ผอมแห้ง
 
รังนกนางแอ่นทะเล บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด แต่ให้เกิดเสมหะ
 
แววนกยูง แก้หละ แก้ทราง แก้ริดสีดวงจมูก
 
หางนกยูงรสเบื่อเมา แก้สะอึก แก้พิษกาฬ และพิษตานทราง แก้ลมชัก เหลือกตา ช้อนตา แก้สลบ แก้เชื่องซึม แก้หอบหืด แก้ทรางลิ้นขาว เป็นฝ้าละอองเหม็นเน่า
 
หางนกกะลิง แก้พิษฝี พิษไข้ พิษกาฬ
 
ขนนกตะขาบ แก้ริดสีดวงจมูก
 
ขี้นกพิราบ แก้ไข้ แก้พิษทรางร้าย
 
หัวกาและกระดูกกา แก้กาฬ ตัดพิษกาฬ ดับพิษทั้งปวง
 
ขนกา แก้พิษตานทราง
 
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 14:00:09 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 8 (3396142)

 ประเภทที่ ๓ เรียกว่าธาตุวัตถุ

 
ได้แก่แร่ธาตุต่างๆ ซึ่งเกิดขึ้นเอง หรือสิ่งประกอบขึ้นจากแร่ธาตุต้องรู้จักชื่อธาตุวัตถุนั้นๆ ว่ามีรูปลักษณะ สีกลิ่นรสเป็นอย่างไร ท่านแบ่งออกเป็น ๒ จำพวก คือ
 
 
๑ จำพวกสลายตัวได้ยากดังตัวอย่าง
เขม่าเหล็กรสเผ็ดเย็น บำรุงโลหิต แก้ตับโต ตับทรุด ม้ามโต
 
สนิมเหล็กรสฝาดหวาน ม้ามแลบตามชายโครง แก้คุดทะราด
 
นมผารสเย็น แก้โรคตา แก้โรคตาขุ่นมัวฝ้าฟาง แก้แสบร้อนตามผิวหนังเนื่องจากไข้ ประดง
 
บัลลังก์ศิลารสเย็น ดับพิษทุกอย่าง ห้ามเหงื่อ ใช้โรยแผลเรื้อรัง และแผลกามโรค
 
ศิลายอนตัวผู้ แก้ไข้ท้องเสีย แก้พรรดึก แก้เสมหะและลมอันเกิดเพื่อดี
 
ศิลายอนตัวเมีย แก้ไข้ฟกบวม แก้ฝีเส้น ฝีเอ็น ฝีคัณฑมาลา
 
หินการังแดง รสเย็น แก้ไข้พิษไข้กาฬ และฝีที่มีพิษอักเสบ
 
หินฟันม้า แก้พิษในปากในคออักเสบบวม ดับพิษทั้งปวง
 
 
๒ จำพวกสลายตัวง่ายหรือสลายตัวอยู่แล้ว ดังตัวอย่างดังนี้คือ
กำมะถันเหลืองรสแค้นคอเมา ขับลมในกระดูก ฆ่าแม่พยาธิ์ทั้งภายในและภายนอก แก้จุกเสียดในโรคป่วง
 
กำมะถันแดงรสปร่า แก้ลมป่วง ล้างหัวฝี รักษาท้อง แก้ประดง แก้แผลเรื้อรัง เปื่อยลาม
 
เกลือประสะรสหวาน แก้พิษกำเดา ผายธาตุ แก้ลมจุกเสียดให้ย่อยอาหาร
 
เกลือสินเธาว์รสเค็ม แก้พรรดึก แก้ระส่ำระสาย ขับพยาธิ์ภายในท้อง ล้างเมือกมันภายใน แก้ไข้ตรีโทษ ละลายนิ่ว
 
เมล็ดข้าวสารรสเย็น แก้ลมเพลมพัด แก้ฟกบวม (ที่เปลี่ยนที่บวมเสมอ) แก้ลมพิษ แก้คันเนื่องจากลมพิษ
 
น้ำซาวข้าวรสเย็น ถอนพิษผิดสำแดง แก้ร้อนในกระหายน้ำ
 
ขันทศกรเกิดจากน้ำค้างรสหวานขม บำรุงกำลัง ทำให้ปัสสาวะคล่อง แก้เสมหะจุกคอ ทำให้คอชุ่ม แก้ระหายน้ำ
 
ขันทศกรเกิดจากน้ำอ้อยรสหวานชุ่ม บำรุงธาตุ แก้ฝี แก้ผอมเหลือง
 
ขันทศกรเกิดจากน้ำผึ้งรวง แก้นิ่ว แก้ท้องมาน แก้สะอึก แก้กำเดา
 
ริมชายทะเลรสหวานร้อนเล็กน้อย แก้ไข้เชื่อมซึม แก้จุกเสียด แก้ลมพิษ แก้คอแห้ง
 
จุนสี รสเปรี้ยวฝาด กัดล้างหัวฝี แก้โรคฟัน กัดหัวหูดและคุดทะราด
 
ชาดต่างๆ รสเย็น บำรุงตับปอดให้สมบูรณ์ ดับพิษอักเสบเนื่องจากตับปอดพิการ แก้โรคในกระดูก แก้พิษตานทรางทั้งปวง แก้ฝีและเม็ดในคอ
 
ดินถนำส้วมและดินถนำถ้ำ รสเย็น แก้โรคตา (ดินถนำส้วมดีกว่าดินถนำถ้ำ เพราะดินถนำถ้ำอ่อนกว่าเล็กน้อย)
 
ดินปลวกขาวรสเย็นจืด ดับพิษถอนพิษฟกบวม แก้ร้อนในกระหายน้ำ
 
ดินประสิว รสเค็มปร่าเย็น ขับลมที่คั่งค้างตามเส้น ถอนพิษ ขับปัสสาวะ แก้คันตามผิวหนัง
 
หญ้ายองไฟ รสเค็มฝาด (เขม่าไฟ) แก้โลหิต สมานบาดแผล
 
ดินรังหมาร่า รสเย็น ดิบพิษและถอนพิษ แก้กระหายน้ำ
 
ดินสอพองรสเย็น แก้พิษผื่นผดคัน ห้ามเหงื่อ
 
ตุกต่ำ แก้ปากเปื่อย ปากแตกระแหง แก้แสบร้อน
 
น้ำประสานทองเทศรสหวาน แก้เม็ดยอด กันฝ้าละอองในปาก แก้ลิ้นเป็นขุม แก้ริดสีดวงในลำคอ แก้ไข้ผอมเหลือง แก้ริดสีดวงตา แก้ริดสีดวงทวารหนัก แก้ฟกบวม แก้ลมอัณฑพฤกษ์ แก้หืดไอและมองคร่อ
 
น้ำประสานทองจีน แก้ริดสีดวงจมูก ขับเสมหะให้ตกลงสู่คูถทวาร แก้ลมจุกเสียด บำรุงกำลัง แก้ระหายน้ำ แก้ลม
 
น้ำประสานดีบุกรสชาเฉียบ ล้างเสมหะ ล้างละออง แก้เม็ดยอดทั้งปวง
 
น้ำปูนใส รสฝาดเฝื่อนเย็น กล่อนเสมหะและโลหิต สมานแผลห้ามเม็ดยอด แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิต แก้บิด
 
น้ำส้มสายชู รสเปรี้ยวฝาดเฝื่อนเล็กน้อย ขับลมให้แล่นทั่วกาย ชูกำลังและชูชีพจร
 
พิมเสนเกล็ด แก้ลมวิงเวียนหน้ามืด หัวใจอ่อน บำรุงหัวใจ ทำให้ชุ่มชื่น ทำให้เรอและผายลม แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ แก้ปวดท้อง แก้บาดแผลสดและเรื้อรัง
 
พิมเสนในปล้องไม้ไผ่รสหวานเย็นหอม แก้ลมกองละเอียด แก้โรคหอบไอ แก้ไข้ แก้ริดสีดวงแห้ง แก้โรคตา
 
สารหนูรสเบื่อเมา แก้พยาธิ์ทั้งปวง ฆ่าเชื้อโรคในโลหิต ทำบาดแผลให้แห้ง รักษาบาดแผลมิให้เน่าเปื่อย แก้กามโรค แก้โรคผิวหนังผื่นคัน แก้พุพองตามร่างกาย แก้โรคมะเร็งคุดทะราด แก้อุจจาระเน่า ในโรคธาตุพิการ บำรุงต่อมในกระเพาะอาหารและลำไส้ แก้โรคแพ้ท้อง แก้หืด แก้ไข้จับสั่น (เป็นยาอันตราย)
 
สารหนูบริสุทธิ์เป็นผงหรือก้อนขาว ช่วยย่อยอาหาร ทำให้เซลของโลหิตแดงมากขึ้น บำรุงผิวหนังให้เจริญและบริสุทธิ์ แก้โรคผิวหนัง
 
สารส้ม รสฝาดหวานเล็กน้อย สมานทั้งภายในและภายนอก ชะล้างระดูขาว ขับฟอกหนองในและหนองเรื้อรัง แก้แผลในปากและคอ แก้หลอดลมอักเสบชำระล้างตามที่มีหนอง แก้หูมีน้ำหนวก ชะล้างโลหิตออกทางทวารเบาของสตรี ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้หนองใน ขับระดูขาว
 
สารส้มสตุ รสฝาดจัด แก้บาดแผลเรื้อรัง แก้เหงือกบวม แก้รัตตะปิตตะโรค
 
หรดาลกลีบทอง กัดเม็ดยอดอันเกิดในปากของเด็ก กัดผมขนหนวดเคราให้หมดไป
 
ตามที่กล่าวมานี้ ในตำราท่านกล่าวไว้พอเป็นหลักวิชาและตัวอย่างไว้ให้เปรียบเทียบแต่พอควร ขอให้นักศึกษาจงพิจารณาตรวจดูวัตถุธาตุซึ่งเป็นตัวยาอีกมากมายหลายชนิดว่า มีกำเนิดที่มาสมควรจะสงเคราะห์ให้เข้าอยู่ในประเภทใด
 
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 14:01:14 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 9 (3396146)

 สรรพคุณยาเภสัช

 
รู้จักสรรพคุณยานั้น ท่านกล่าวถึงสรรพคุณของตัวยา แต่ก่อนที่จะรู้สรรพคุณของตัวยาจำเป็นต้องเรียนสิ่งสำคัญอย่างหนึ่งก่อน คือรสของยา เมื่อรู้จักรสแล้ว รสนั้นจะแสดงถึงสรรพคุณได้ทันที ในเรื่องรสนี้ ท่านกล่าวเอารสของตัวยาทั้งหมด มาแบ่งเป็น ๓ อย่าง ขึ้นตั้งเป็นประธานก่อน คือ ๑ ยารสเย็น ๒ ยารสร้อน ๓ ยารสสุขุม จะได้กล่าวไว้พอเป็นสังเขปดังนี้ คือ
 
สรรพคุณยารสเย็น
 
 
๑. ลักษณะยารสเย็น ตัวอย่างได้แก่เกษรดอกไม้ (ที่ไม่ร้อน) ใบไม้รากไม้ (ที่ไม่ร้อน) และสัตตะเนาวะเขี้ยวเป็นต้น เมื่อปรุงสำเร็จแล้วเป็นยารสเย็นสำหรับแก้ทางเตโชธาตุ
 
รากกระชับ รสเย็น ระงับความร้อน ขับปัสสาวะ ขับเหงื่อ
 
ใบเงินใบทอง ใบนากรสเย็น แก้ไข้ แก้ตัวร้อน ล้อมตับ ดับพิษ
 
จักร์นารายน์ รสเย็น เป็นเลือก แก้ฝี แก้ปวด แก้ฟกบวม แก้พิษอักเสบทุกชนิด แก้ปวดหัวลำลอก แก้พิษตะขาบ แมลงป่อง
 
ใบจามจุรี หรือก้ามปู รสเย็น ดับพิษ
 
ช้อยนางรำ รสเย็น แก้ฝีภายใน แก้ฝีภายในท้อง
 
ต้นฝอยทองรสเย็น แก้ร้อนใน ระหายน้ำ
 
รากพริกป่า รสเย็น ดับพิษไข้ แก้ร้อนภายใน แก้ลมกองละเอียด
 
รากมะแฟงรสเย็น ถอนพิษไข้ ถอนพิษสำแดง
 
รากมะเฟืองรสเย็น ระงับพิษร้อน ถอนพิษไข้ ถอนพิษผิดสำแดง
 
มะหาสดำ รสเย็น แก้กาฬ แก้พิษในกระดูก
 
เนื้อไม้มหาละลาย รสเย็น ดับพิษร้อน แก้กาฬ แก้ไข้ทุกชนิด แก้ฝี แก้พิษอักเสบช้ำบวม
 
เถาตำลึง รสเย็น แก้โรคตา ถอนพิษ
 
ใบตำลึง รสเย็น ดับพิษร้อน ถอนพิษทั้งปวง
 
รากตำลึง รสเย็น แก้ดวงตาขึ้นฝ้า ดับพิษทั้งปวง
 
เถาหนามไก่ให้รสเย็น ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ทุกชนิด แก้อาการชัก และคลั่งเพ้อ (ไข้จับสั่นขึ้นสมอง) กระทุ้งพิษ ขับพิษไข้หัวให้ซ่านออกมา
 
เถาโพกพาย รสเย็น ดับพิษไข้ แก้กระษัยไตพิการ ขับปัสสาวะ แก้บวมตามตัว
 
รากมะลิวัลย์ รสเย็นจืด ถอนยาเบื่อเมา และถอนพิษไข้ทั้งปวง
 
เถารางจืด รสเย็น ถอนพิษ ถอนพิษของเบื่อเมาต่างๆ
 
รมสามสิบ รสเย็นหวานชุ่ม บำรุงครรภ์รักษา บำรุงตับปอด ให้เกิดกำลัง
 
ดอกสาระภี รสหอมเย็น บำรุงหัวใจชุ่มชื่น ชูกำลัง
 
เนื้อหุ้มเม็ดสำรอง รสเย็น แก้ร้อนใน ทำให้ใจคอชุ่มชื่น แก้กระหายน้ำ
 
ใบหมากผู้ ใบหมากเมีย รสเย็น แก้ปากเหม็น แก้รำมะนาดกินฟัน ล้อมตับดับพิษ
 
หมากดิบน้ำค้างรสเย็น ดับพิษตานทราง แก้ร้อนในระหายน้ำ
 
ใบพิมเสน รสเย็น ถอนพิษร้อน แก้ไข้ทุกชนิด ทำให้ความร้อนในร่างกายลดลง
 
รากลำเจียก รสเย็นหวานเล็กน้อย แก้พิษไข้ แก้พิษเสมหะและโลหิต ขับปัสสาวะ
 
รากคัดเค้ารสเย็นฝาด แก้รัตตะปิตตะโรค ขับและแก้ไข้เพื่อโลหิต
 
รากชะลูดแดงรสเย็น แก้อภิญญาณโรค แก้รัตตะปิตตะโรค
 
รากฝักข้าวรสเย็น เบื่อเล็กน้อย ถอนพิษทั้งปวง
 
ใบฝักข้าว รสเย็น ถอนพิษดับทั้งปวง
 
เมล็ดฝักข้าว รสเย็น บำรุงปอด
 
รากสลอดน้ำ รสเย็นชืด แก้ไข้เหนือ แก้ไข้พิษ แก้ลมสันดาน
 
รากอัญชันดอกขาว รสเย็นชืด บำรุงแก้วตา ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้ปวดฟัน
 
 
 
สรรพคุณยารสร้อน
 
 
๒. ลักษณะยารสร้อน ตัวอย่างได้แก่ เบญจกูล ตรีกฎุกหัศคุณ เง่าขิง เง่าข่า เป็นต้น เมื่อปรุงสำเร็จแล้วเป็นยาร้อนสำหรับแก้ทรางวาโย
 
กระเพราแดงรสเผ็ดร้อน ตั้งธาตุแก้ปวดท้อง ท้องขึ้น แก้ลมตานทราง ขับผายลมทำให้เรอ แก้จุกเสียดแทงในท้อง
 
ใบกระเพราป่ารสเผ็ดร้อน บำรุงธาตุ ขับโลหิตให้เดินทั่วสรรพางค์กาย แก้อาเจียน แก้เสมหะ และลมพิษ
 
ใบกระวาน รสร้อน ขับผายลม แก้ไข้เชื่อมซึม ขับเสมหะ
 
ลูกกระวาน รสร้อน ขับเสมหะ โลหิต ลม
 
เปลือกกุ่มบก รสร้อน ขับลม แก้นิ่ว แก้ปวดท้องลงท้อง คุมธาตุ ขับผายลม แก้บวม บำรุงไฟธาตุ กระตุ้นลำไส้ให้ทำงาน บำรุงหัวใจ แก้โรคผิวหนัง
 
ข่าต้น รสเผ็ดปร่า ขับเลือด ขับน้ำเหลือง ขับลมในลำไส้
 
คัดลิ้นรสร้อนจัด แก้เส้นเอ็นพิการ บำรุงเส้นเอ็น
 
รากหงอนไก่ดอกกลมรสเผ็ดร้อน แก้ไข้เพื่อลม (ไข้ฤดูฝน) แก้ไข้พิษ แก้โลหิต และลม แก้ลมอัมพฤกษ์ บำรุงธาตุ แก้หืดและเสมหะ
 
ตรีกฏุกรสเผ็ดร้อน แก้ลม แก้ดี แก้เสมหะในกองสมุฏฐาน ตามธาตุฤดู อายุสมุฏฐาน
 
คนทีสอทะเล รสเผ็ดร้อน แก้ตัวพยาธิ์ แก้ฟกบวม แก้เสมหะและลม แก้ริดสีดวงในลำคอ
 
เถาจิงจ้อขาวหรือจิงจ้อหลวงรสร้อน แก้บวม แก้พรรดึก กระตุ้นเตือนลำไส้ช่วยย่อยอาหาร แก้เสมหะและโลหิตกำเดา
 
เชือกเขาไฟเนื้อไม้รสร้อน ระบาย แก้ระส่ำระสาย แก้จุกเสียด แก้เสมหะและลม (ยางเป็นอันตรายแก่ร่างกายทุกส่วน)
 
ใบดีปลี รสเผ็ดร้อน แก้เส้นสุมนา
 
เถาดีปลี รสเผ็ดร้อนจัด แก้ปวดฟัน ปวดท้อง จุกเสียด แก้เสมหะพิการ
 
ดอกดีปลี รสเผ็ดร้อนขม แก้ปัถวีธาตุ ๒๐ พิการ แก้หืดไอ แก้ลมวิงเวียน แก้ริดสีดวงทวาร แก้คุดทะราด
 
ใบพลูทองหลางรสเผ็ด แก้แผลสด แก้เด็กท้องขึ้นอืด ขับผายลม
 
เถาพริกไทยรสเผ็ดร้อน แก้อติสาร (ท้องร่วงอย่างแรง) แก้เสมหะในทรวงอก
 
ใบพริกไทยรสร้อน แก้ลม ๖ จำพวก ตั้งจตุธาตุให้มั่น
 
เมล็ดพริกไทยรสร้อน แก้ลมอัณฑพฤกษ์และมุตฆาต ดับเสมหะฟุ้งซ่านให้งวดลง บำรุงธาตุให้เป็นปกติ แก้สรรพลมทั้งปวงอันเกิดในทรวง
 
ดอกพริกไทยรสร้อน แก้จักษุแดงดังโลหิต
 
 
 
สรรพคุณยาสุขุม
 
 
๓. ลักษณะยารสสุขุม ตัวอย่างได้แก่โกฐ เทียน กฤษณา กระลำพักอบเชย ชะลูด จันทน์เทศ และเครื่องเทศที่ไม่ร้อน เมื่อปรุงสำเร็จแล้วเป็นยาสุขุม เช่นยาหอมสำหรับแก้ทางโลหิต
 
กระลำพัก รสขมหวานเย็นมัน แก้ลมอังคมังคานุสารี แก้สตรีสมุฏฐาน แก้โลหิต
 
ขอนดอก รสเผ็ดจืด แก้เสมหะ แก้เหงื่อ แก้ไข้ร้อนเพื่อตรีโทษ บำรุงครรภ์รักษา บำรุงตับปอด หัวใจ
 
ขี้เหล็กทั้ง ๒ รสขมหวาน แก้โลหิต แก้กำเดา แก้เสมหะเจริญไฟธาตุ
 
รากกรุงเขมากลิ่นหอมรสสุขุม แก้ไข้ แก้ดีรั่ว ดีล้น ดีซ่าน บำรุงอวัยวะให้แข็งแรง แก้ลมโลหิตกำเดา แก้โรคตา
 
รากชะลูดขาว กลิ่นหอมรสสุขุม บำรุงกำลัง แก้ใจสั่นหงุดหงิด แก้เสมหะและพิษไข้
 
แก่นตะเคียนทอง รสขมหวาน แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้โลหิตกำเดา แก้ไข้สำประชวน
 
ดอกบุนนากกลิ่นหอมสุขุม บำรุงโลหิต แก้สาบสางในร่างกาย บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น
 
แก่นประดู่เสน รสขมหวาน แก้คุดทะราด เสมหะโลหิตกำเดา แก้ไข้
 
ดอกมะลิหอมเย็นรสสุขุม บำรุงจิตใจให้ชุ่มชื่น แก้โรคตา แก้ไข้ทั้งปวง แก้ตัวร้อน แก้หวัดคัดจมูก
 
เปลือกต้นกะแจะรสขมสุขุม บำรุงจิตให้ชุ่มชื่นแจ่มใส แก้ไข้
 
ดอกการะเกดกลิ่นหอมรสสุขุม แก้เจ็บอก แก้เสมหะ บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ
 
กฤษณารสขมหอมสุขุม คุมธาตุ บำรุงโลหิตในหัวใจ (อาการหน้าเขียว) บำรุงตับปอดให้เป็นปกติ แก้ลมหน้ามืดวิงเวียน แก้ลมทราง บำรุงหัวใจ
 
เนื้อไม้จันทน์ขาว รสขมหวาน บำรุงประสาท บำรุงเนื้อหนังให้สดชื่น แก้ไข้ แก้ปอดตับดีพิการแก้ร้อนในระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก ขับพยาธิ์
 
เนื้อไม้จันทน์ชะมดหรือจันชะมด รสสุขุม บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน คลื่นเหียนอาเจียนชูกำลัง
 
เนื้อเมล็ดในจันทร์เทศรสหอมฝาดหวานสุขุม แก้ระหายน้ำบำรุงกำลัง แก้ลมจุกเสียด กำเดา แก้ท้องร่วง แก้ปวดรัดมดลูก ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้บิด แก้ธาตุพิการ
 
รากจุกโรหินี รสสุขุม แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ลมปลายไข้
 
ใบสันพร้าหอมรสสุขุม แก้ไข้ ชูกำลัง
 
รากแฝกหอมรสหอมเย็นสุขุม ทำดวงจิตให้ชุ่มชื่น ขับลมในลำไส้หาวเรอ ทำให้เย็น
 
หัวกระชายรสสุขุม แก้ปวดมวนในท้อง บำรุงกำลัง ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้บิดมูกเลือด
 
รากระหุ่งทั้ง ๒ รสสุขุม แก้พิษร้อน แก้พิษไข้ แก้พิษเชื่อมซึม แก้ฟกบวม แก้ปวดฝี
 
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 14:07:02 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 10 (3396148)

 ๑ สรรพคุณยารสฝาด

 
 
เปลือกกระถินไซ่ง่อนรสฝาด คุมและสนาม แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ
 
เม็ดกระบูนดำและขาวรสฝาด แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้บิด แก้ลมแดง แก้ไข้อติสาร ชำระล้างบาดแผล
 
กัลปังหารสฝาด สมานบาดแผลอ่อนๆ แก้เนื้อฉีกขาด แก้บาดแผลเรื้อรัง
 
รากกรดรสฝาด สมานลำไส้ แก้บิด แก้ลงท้อง ท้องร่วง แก้ปวดท้อง จุกเสียด
 
โกฐพุงปลารสฝาด แก้อุจจาระธาตุลงอติสาร ลงแดง แก้บิดมูกเลือด
 
โกฐน้ำเต้ารสฝาดมัน ถ่ายท้องเสีย แก้โรคตา แก้ริดสีดวงทวารหนัก ขับลมให้ลงสู่คูถทวาร ทำให้ปัสสาวะ อุจจาระเดินสะดวก (ถ่ายเองปิดเอง)
 
เปลือกขี้อ้ายรสฝาด กล่อมอาจม แก้อุจจาระเป็นฟอง แก้ท้องร่วง แก้บิดเรื้อรัง แก้ปวดเบ่ง คุมจัด ชะล้างบาดแผล
 
แคฝอยรสฝาดเฝื่อนหวาน แก้ลงท้อง แก้บวม แก้ตกโลหิต แก้พยาธิ์ แก้ฝีเปื่อยพัง
 
ครั่งรสฝาด แก้ไอ แก้ข้อหักซ้น แก้ท้องร่วง แก้บิด บำรุงโลหิต ห้ามเสมหะคุมอาจม
 
เปลือกคางรสฝาดเฝื่อน แก้ลงท้อง แก้ตกโลหิต แก้บวม แก้ฝี แก้พยาธิ์ เปื่อยเน่า แก้ลำไส้พิการ เป็นยาอายุวัฒนะ บำรุงเนื้อหนัง เส้นเอ็นให้สมบูรณ์ แผลเน่าในโรคเรื้อนเรื้อรัง
 
ใบงิ้วรสฝาด ดับพิษฝี แก้อักเสบ แก้หัวลำมะลอก แก้หัวดาวหัวเดือน แก้ต่อมน้ำลายอักเสบ แก้ฟกช้ำบวม
 
ใบจากรสฝาด แก้ลมจร (ป่วง) แก้เสมหะ ดับพิษทั้งปวง
 
เปลือกเฉียงพร้านางแอรสฝาดเย็นหวานเล็กน้อย แก้ไข้ ระงับความร้อน แก้พิษร้อนภายใน กล่อมเสมหะ และโลหิต
 
ผลตะโกนารสฝาดเฝื่อนขมเล็กน้อย แก้ท้องร่วง ท้องเสีย แก้ตกโลหิต แก้บวม แก้พยาธิ์ แก้เน่าเปื่อย
 
เนื้อไม้ตะขบไทยรสฝาด แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด
 
เปลือกตะแบกรสฝาด แก้บิดมูกเลือด หรือลงแดง
 
ใบต้นตาเสือรสฝาด แก้บวม
 
ผลต้นตาเสือรสฝาด แก้ปวดข้อ
 
เปลือกต้นตาเสือรสฝาด กล่อมเสมหะและโลหิต
 
กาบหรือก้านใบสดของตาลโตนดรสฝาด แก้ท้องร่วง ท้องเสีย แก้โลหิต แก้ปากเปื่อย
 
รากต้นตับเต่าน้อยรสฝาดเอียน ดับพิษไข้ทั้งปวง แก้ตัวร้อน ดับพิษตานทราง แก้วัณโรค
 
เนื้อไม้และรากต้นตับเต่าใหญ่รสฝาดเอียน ดับพิษไข้ตัวร้อน ดับพิษตานทราง แก้พิษวัณโรค
 
เปลือกลูกทุเรียนรสฝาด สมานคุมธาตุ
 
เทียนต้นหรือเทียนย้อมมือรสฝาด แก้โรคเล็บถอด แก้บิดมูกเลือด
 
ทับทิมทั้ง ๕ รสฝาด แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด
 
เนื้อไม้เนระพูสีรสฝาดเย็น แก้ไข้กาฬ แก้ไข้ทั้งปวง แก้ไข้เหนือ ไข้สันนิบาต ดับพิษไข้ แก้บิดมูกเลือด แก้ท้องเสีย
 
เปลือกนนทรีรสฝาด ขับโลหิต กล่อมเสมหะ และโลหิต ขับลมผาย แก้ท้องร่วง
 
ลูกเบญกานีรสฝาดจัด คุมสมาน แก้ท้องร่วง แก้บิดปวดเบ่ง แก้อาเจียน แก้ปวดมดลูก
 
เนื้อไม้ประดู่ลายรสฝาดเล็กน้อย บำรุงโลหิต คุมธาตุ กล่อมโลหิต ระงับเสมหะ แก้เสมหะเฟื่อง
 
รากประดู่ลายรสฝาดเล็กน้อย แก้พิษไข้เชื่อมซึม
 
เปลือกประดู่ลายรสฝาด แก้ปากเปื่อย ปากแตกระแหง
 
ยางประดู่ลายรสฝาด แก้ปากเปื่อย
 
เปลือกปรูรสฝาด แก้หืดไอ แก้ลงท้อง ให้ปิดธาตุ
 
เปลือกต้นโปรง รสฝาดเฝื่อนเล็กน้อย คุมอาจม สมานเสมหะ และโลหิต แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้บิดมูกเลือด ชะล้างบาดแผล ห้ามโลหิต
 
ฝรั่งทั้ง ๕ รสฝาดเย็น ถอนพิษบาดแผล แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด และปวดเบ่ง
 
ฝรั่งมี ๓ ชนิดคือ ๑ ลูกกลมไส้แดง เรียกว่า ฝรั่งขี้นก ๒ หัวขั้วลูกจุกคล้ายมะกรูดเรียกว่าฝรั่งไม้จีน ๓ ผลกลมไม่มีจุก เรียกว่าฝรั่งมะลิอ่อง
 
เปลือกฝิ่นตันรสฝาด คุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้ลงแดง แก้ปวดเบ่ง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกายทุกส่วน
 
เปลือกตัวเพการสฝาดเย็นขมเล็กน้อย สมานแผล ทำน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้เสมหะจุกคอ ขับเลือดเน่าในเรือนไฟ ดับพิษโลหิต ทำให้ผิวหนังชา แก้บิด แก้อาเจียน ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้จุกเสียด
 
รากเพการสฝาดเย็นขมเล็กน้อย บำรุงธาตุ ทำให้เกิดน้ำย่อยอาหาร แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง แก้อักเสบบวม
 
เมล็ดเพกาแก่ ระบาย
 
เปลือกต้นพุทรารสฝาด แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน
 
พุทราทั้ง ๕ รสฝาดเฝื่อน แก้บวม แก้พยาธิ์ แก้ฝีทั้งปวง แก้ลงท้อง แก้ตกโลหิต
 
เปลือกต้นมะกอกรสฝาดเปรี้ยวเย็น ดับพิษกาฬ แก้ร้อนใน แก้ลงท้อง แก้ปวดมวนแก้สะอึก
 
ใบมะกอกรสฝาดเปรี้ยว แก้ปวดหู เนื่องจากเป็นฝี
 
เปลือกต้นมะการสฝาด สมานลำไส้
 
เปลือกต้นมะขามเทศรสฝาด ชะล้างบาดแผล แก้ท้องร่วง
 
เมล็ดมะขามกะเทาะเรียกว่ามะขามขบรสฝาด แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน
 
รากฝักมะขามรสฝาด แก้ท้องร่วง
 
เปลือกต้นมะขามรสฝาด ชะล้างบาดแผลเรื้อรังทุกชนิด
 
เปลือกต้นมะเดื่อชุมพรรสฝาด แก้ท้องร่วง ชะล้างบาดแผล
 
เปลือกต้นมะเดื่อดงรสฝาด กล่อมอุจจาระ แก้ท้องเสีย
 
เมล็ดในมะม่วง แก้ท้องร่วง สมานลำไส้
 
เปลือกลูกแมงคุดรสฝาด สมานบาดแผล แก้บิด แก้ลงท้อง
 
เปลือกหว้ารสฝาดจัด แก้บิด แก้ท้องร่วง ชำระล้างบาดแผล แก้ปากเปื่อยคอเปื่อยเป็นเม็ด แก้น้ำลายเหนียว
 
ใบหว้ารสฝาด แก้บิดมูกเลือก แก้พิษตานทราง
 
ผลหว้ารสฝาดหวาน สมานคุมธาตุ แก้ท้องร่วง
 
เมล็ดรสฝาดมัน บำรุงไขข้อ แก้ปัสสาวะมากเกินต้องการ แก้ท้องร่วง แก้บิด ถอนพิษแสลงใจ
 
ใบสมอพิเภกรสฝาด สมานบาดแผล
 
ลูกสมอพิเภกผลแก่รสฝาด แก้โรคตา บำรุงธาตุ แก้ริดสีดวง แก้บิด
 
เปลือกต้นน้อยหน่ารสฝาด สมานลำไส้ แก้ท้องร่วง
 
ลูกดิบของน้อยโหน่งรสฝาดเมา แก้ท้องร่วง แก้บิด ขับกิมิชาติ
 
เปลือกต้นสำโรงรสฝาดเล็กน้อย กล่อมเสมหะอาจม แก้บิด
 
รากหมากผู้ หมากเสียรสฝาดเล็กน้อย แก้ปากเปื่อย ถูกพิษเนื่องจากสารปรอทกินฟัน ชะล้างบาดแผลเรื้อรัง แก้บิดเรื้อรัง
 
ลูกกรวยรสฝาด แก้บิดปวดเบ่ง แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ลงท้อง
 
เปลือกกรวยรสฝาด กล่อมเสมหะและอาจม แก้อุจจาระเป็นฟองคุมธาตุ
 
ใบชารสฝาดชุ่ม แก้ท้องร่วง แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น ชะล้างบาดแผลกามโรค
 
เนื้อไม้กระทกรกรสฝาดเฝื่อนเล็กน้อย ถอนพิษเบื่อเมาทั้งปวง คุมธาตุ แก้บาดแผล
 
เถาคุยรสฝาด แก้ประดงเข้าข้อ แก้ลมขัดในกระดูก แก้มือเท้าอ่อนเพลีย
 
รากหนามหันรสฝาด กล่อมโลหิต แก้ไข้ทับระดู ๆ ทับไข้
 
ก้อนสีเสียดไทยรสฝาดจัด สมานและคุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้ลงแดง แก้อติสาร แก้บาดแผล ล้างบาดแผลที่ถูกไฟ และโรคผิวหนัง
 
 
 
๒ สรรพคุณยารสหวาน
 
 
แก่นขนุนหรือกรักรสหวานขมฝาด บำรุงกำลังและโลหิต ทำให้เลือดเย็น สมาน
 
โกฐเชียงกลิ่นหอมรสหวานขม แก้ไข้ แก้สะอึก แก้ไอ แก้เสียดแทงสองรางข้าง
 
เทียนข้าวเปลือกกลิ่นหอมรสหวานเผ็ด บำรุงกำลัง ขับลมผาย แก้ศูนย์กลาง ท้องพิการ แก้ชีพจรอ่อนหรือพิการ แก้นอนสะดุ้ง (โทษน้ำดี)
 
เปลือกไข่เน่ารสหวานชุ่ม แก้พิษตานทราง แก้อุจจาระเป็นฟองเหม็นเปรี้ยว แก้ท้องเสีย แก้ตานตานขโมย ขับไส้เดือน
 
รากเข็มขาวรสหวาน แก้โรคตา เจริญอาหาร
 
แคแตรดอกรสหวานเย็น ขับเสมหะและโลหิต ขับผายลม
 
ดอกคำไทยรสหวาน บำรุงหนองและเลือดให้สมบูรณ์ แก้แสบร้อนคันตามผิวหนัง แก้พิษ บำรุงโลหิต แก้โลหิตจาง แก้บิด แก้ไตพิการ
 
ดอกคำฝอยรสหวาน บำรุงโลหิตและน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้แสบร้อนตามผิวหนัง บำรุงหัวใจ บำรุงประสาท ขับระดู
 
ดอกคางรสหวาน บำรุงธาตุ แก้ปวดบาดแผล แก้พิษงู แก้ฟกบวม แก้คุดทะราด แก้ไข้เนื่องจากตาอักเสบ
 
งวงตาลโตนดรสหวานเย็น แก้พิษตานทราง ขับพยาธิ์ บำรุงดวงจิตให้ชื่นบาน
 
แก่นมะทราง รสหวาน แก้คุดทะราด แก้เสมหะและโลหิตกำเดา แก้ไข้สำปะชวน
 
รากและดอกมะพร้าว รสหวาน แก้ลงท้อง แก้โลหิต แก้อ่อนเพลีย แก้ปากเปื่อย
 
เปลือกต้นอบเชยญวน รสหวานหอม บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย บำรุงกำลัง บำรุงธาตุ ขับลมผาย ขับผายลม แก้ลมวิงเวียน แก้จุกเสียด
 
เปลือกอบเชยไทยรสหวานเล็กน้อย บำรุงกำลัง แก้บิด แก้ไข้สันนิบาต
 
รากและใบอบเชยไทยรสหวานเล็กน้อย แก้ไข้เนื่องจากสตรีคลอดบุตรใหม่ๆ
 
เถาจิงจ้อแดงหรือจิงจ้อเหลี่ยมรสหวาน แต่ใช้ราก แก้เสมหะและลม ทำอาหารให้งวด แก้ธาตุไฟกล้า แก้ฟกบวม แก้พรรดึก แก้กำเดา โลหิตเสมหะ
 
รากชะเอมจีน (ชะเอมเทศ) รสหวานชุ่ม ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น แก้กำเดา แก้น้ำลายเหนียว แก้เสมหะเป็นพิษ
 
ผลชะเอมจีน (เทศ) รสหวาน บำรุงกำลัง แก้คอแห้ง ทำใจให้ชุ่มชื่น
 
รากชะเอมไทยรสหวาน แก้โรคในคอ แก้ลม แก้รัตตะปิตตะโรค
 
ตานหม่อนรสหวานชุ่มเย็น แก้พิษตานทราง บำรุงเนื้อหนังให้ชุ่มชื่น คุมธาตุขับไส้เดือน (รากดอกใบเป็นยา)
 
น้ำอ้อยสดและน้ำอ้อยเผากลิ่นหอมรสหวานยิ่ง แก้เสมหะและหืดไอ แก้ไข้สำประชวน
 
น้ำอ้อยแดง รสหวานขมเล็กน้อย
 
แก่นอ้อยช้างรสหวานเล็กน้อย ทำให้ชุ่มชื่นในลำคอ แก้เสมหะเหนียว แก้ระหายน้ำ ทำให้ชุ่มชื่นในอก
 
เง่าสัปปะรดรสหวานเย็น กัดทางปัสสาวะ แก้ขัดปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้หนองใน ขับระดูขาว
 
 
 
๓ สรรพคุณยารสเมาเบื่อ
 
 
ใบกระโดงแดงรสเมา แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ระงับประสาท ทำให้นอนหลับ บำรุงจิตใจให้ชุ่มชื่น
 
ใบกระท่อมรสเบื่อเมา แก้บิดปวดมวน แก้ปวดท้อง แก้ท้องร่วง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย
 
ใบกระทุ่มขี้หมูรสเฝื่อนขมเมา แก้ท้องร่วง ปวดมวนในท้อง (ใช้แทนกระท่อม)
 
ใบกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้บาดแผลสด
 
ดอกกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา ฆ่าพยาธิ์ กรากเกลื้อน
 
น้ำมันในเม็ดกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้มะเร็ง คุดทะราด โรคเรื้อน กุฏฐัง
 
เปลือกกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้ริดสีดวง
 
รากกระเบากระเบียนรสเบื่อเมา แก้เสมหะเป็นพิษ
 
กัญชา รสเมาเบื่อกลิ่นเหม็นเขียว เจริญอาหาร ชูกำลัง แต่ทำให้ใจขลาด
 
ลูกกรดรสเมาฝาด ขับไส้เดือน แก้เหงือกบวม แก้ปากเปื่อย
 
น้ำมันจากเมล็ดกฤษณารสเมาเบื่อ แก้โรคเรื้อน แก้โรคผิวหนังทุกชนิด
 
โกฐกะกลิ้งรสเมาเบื่อ แก้โรคในปากคอพิการ ขับพยาธิ์ ขับปัสสาวะ แก้พิษงู ตะขาบ แมลงป่อง แก้ลมกระเพื่อมในท้อง แก้คลื่นเหียน แก้ลมพานไส้แก้ริดสีดวงทวาร แก้โลหิตพิการ ทำให้ตัวเย็น แก้ลมคูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อัมพาตบำรุงประสาท
 
ใบโกฐกะกลิ้งรสเมาเบื่อ ฆ่าพยาธิ์ (คือหนอนกินตามบาดแผลต่างๆ)
 
เปลือกรากโกฐกะกลิ้งรสเมาเบื่อ แก้อหิวาตกโรค
 
ใบกรวยป่ารสเมา แก้พิษกาฬ แก้โรคผิวหนัง แก้ริดสีดวงจมูก
 
เนื้อไม้ขันทองพยาบาทรสเฝื่อนเมา แก้ลมเป็นพิษ แก้ประดง แก้พิษในกระดูก แก้โรคผิวหนัง ฆ่าพยาธิ์โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด กลาก เกลื้อน แก้ลมพิษ แก้กามโรค
 
เปลือกข่อยรสเบื่อเมา ดับพิษในกระดูกเส้นเอ็น แก้โรคฟัน แก้พยาธิ์ ผิวหนัง ดับพิษทั้งปวง
 
ต้นซากรสเมาเบื่อ แก้พิษไข้ แก้ไข้เชื่อมซึม
 
เนื้อไม้ต้นตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้พิษตานทราง ขับพยาธิ์ทุกชนิด แก้ทรางลงท้อง
 
ใบตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้โรคทรางขึ้นในปาก
 
ผลตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้ตานขโมย
 
เปลือกตานขโมยรสเมาเบื่อ แก้บิดมูกเลือด
 
รากตานขโมยรสเมาเบื่อฝาดเล็กน้อย แก้ท้องร่วง
 
รากเนื้อไม้ตานดำรสเมาเอียนเค็มเล็กน้อย ขับไส้เดือน ตัวตืด แก้พิษตานทราง แก้ผอมแห้ง ทำให้เกิดความร้อน ละลายไขข้อ
 
รากทับทิมรสเมา ขับไส้เดือน ขับตัวตืด ขับพยาธิ์
 
ดอกเปล้าใหญ่ เปล้าน้อย รสเมาเอียน ฆ่าแม่พยาธิ์ทั้งปวง
 
รากพุมเรียงทั้ง ๒ รสเบื่อชืดขม แก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้ร้อนในกระสับกระส่าย
 
ถ่านไม้แฟบ หรือหูลิงรสเบื่อเมา แก้พิษทั้งปวง แก้ไข้เชื่อมซึม
 
เนื้อไม้แฟบ หรือหูลิงรสเบื่อเมา แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้ปวดหลังปวดเอว เนื่องจากเป็นกระษัยไตพิการ ขับปัสสาวะ
 
ลูกมะเกลือรสเมาเอียนขื่นเฝื่อน ขับพยาธิ์ไส้เดือน ตัวตืด เส้นด้าย แก้พิษตานทราง
 
รากมะเกลือรสเมาขื่น แก้พิษตานทราง แก้อาเจียน แก้ลม
 
ปุ่มมะค่าทั้ง ๒ รสเมาเบื่อ แก้พยาธิ์ในโรคผิวหนัง แก้ริดสีดวงทวารหนัก (ทำให้หัวริดสีดวงฝ่อ)
 
รากมะหวาดรสเบื่อเอียน แก้ไข้เพื่อฝีภายใน แก้พิษร้อน ขับพยาธิ์
 
ยาดำรสเบื่อเหม็นขม ถ่ายพรรดึก ขับน้ำดี ถ่ายพิษไข้ ถ่ายพิษพยาธิ์เส้นด้ายในลำไส้ แก้ฝีฟกบวม ถ่ายลมลงเบื้องสูงให้ลงต่ำ กัดฟอกเสมหะและโลหิต
 
ยางของต้นรงทองรสเบื่อเอียน ถ่ายแรง ใช้ถ่ายลม ถ่ายน้ำเหลือง ถ่ายเสมหะ ถ่ายพรรดึก ถ่ายโลหิต แก้แผลพุพองน้ำเหลืองเสีย แก้ปวดแผล ถ่ายโรคท้องมานและโลหิตคั่งใน สมาน ลดความดันของโลหิต
 
เปลือกและต้นรักเทศรสเมา บำรุงกำลัง ขับเหงื่อ (แต่ทำให้อาเจียน) แก้โรคเรื้อน แก้กามโรค แก้บิด แก้ท้องร่วง ปวดข้อเรื้อรัง
 
เปลือกและรากรักเทศรสเมา แก้โรคผิวหนัง แก้พยาธิ์ลำไส้ แก้ไอ แก้โรคท้องมาน
 
เนื้อไม้โลกทั้ง ๒ ราเมาเบื่อ แก้โรคผิวหนังผื่นคัน แก้โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด แก้น้ำเหลืองเสีย
 
ใบลำโพงรสเมา แก้พิษฝี แก้ปวด แก้บวม แก้อักเสบ
 
ดอกลำโพง รสเมาหวานเล็กน้อย แก้หอบหืด
 
เมล็ดลำโพงรสเมา แก้พิษไข้ ที่ทำให้กระสับกระส่าย (เวลาใช้ต้องทำให้น้ำมันในเมล็ดหมดไป)
 
น้ำมันจากเมล็ดรสเมาเอียน แก้กลากเกลื้อน หิดเหา
 
รากลำโพง รสเมาหวานเล็กน้อย แก้พิษกาฬทั้งปวง ดับพิษร้อน แก้พิษฝี แก้ปวด แก้บวม แก้อักเสบ แก้ไข้พิษเชื่อมซึม
 
สะแกทั้ง ๕ รสเบื่อเมา ขับพยาธิ์และไส้เดือน แก้โรคตานขโมย แก้ฝีตานทราง
 
รากและเนื้อไม้สะแก รสเบื่อเมา แก้กามโรคเข้าข้อออกดอก หนองใน หรือเป็นบาดแผลในที่ลับ เนื่องจากกามโรค แก้ฝีมะม่วง
 
เนื้อไม้สะแกแสงรสเมา แก้ริดสีดวงจมูก แก้โรคผิวหนังผื่นคัน เช่น กลาก เกลื้อน เรื้อน พรรนัย น้ำเหลืองเสีย
 
สลัดไดรสเบื่อเมา ขมเล็กน้อย ถ่ายเสมหะและโลหิต
 
สลัดไดสุมเป็นถ่าน แก้ฟกช้ำ จุกเสียด แก้ผอมเหลือง แก้อัมพาต แก้หืดไอ บำรุงธาตุไฟ แก้พรรดึก
 
ต้นแสสงใจรสเมาเบื่อขมเล็กน้อย ตัดไข้ ตัดพิษกระษัย เจริญอาหาร (บำรุงหัวใจให้เต้น บำรุงประสาทอย่างแรง)
 
ใบชุมเห็ดเทศรสเอียน แก้กลากเกลื้อน โรคผิวหนังทุกชนิด
 
ดอกชุมเห็ดเทศรสเบื่อเอียน ระบาย
 
ชุมเห็ดทั้ง ๕ รสเบื่อเอียน ขับพยาธิ์ในลำไส้ รู้ถ่ายเองปิดเอง
 
ใบทองพันชั่งรสเบื่อเมา ดับพิษไข้
 
รากทองพันชั่งรสเบื่อเมา แก้กลากเกลื้อนผื่นคัน
 
รากทองหลางหนามรสเมาเอียน แก้ลม แก้เสมหะ แก้พยาธิ์
 
เถากะไดลิงรสเมาเบื่อ แก้พิษทั้งปวง แก้ร้อนขับเหงื่อ แก้ไข้ แก้พิษฝี แก้ไข้เชื่อมซึม
 
รากกระทุงหมาบ้ารสเบื่อเอียน กระทุ้งพิษไข้ ขับพิษร้อน แก้พิษฝี พิษไข้หัว ไข้กาฬให้ซ่านออกมา ระงับความร้อน ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้ดีกำเริบ แก้น้ำตาตกหนัก แสบร้อนหน้าตา แก้ปวดศีรษะเชื่อมมัว
 
เนื้อไม้เถาตาไก่รสเบื่อเมาเล็กน้อย ขับโลหิตระดูสตรี แก้โลหิตระดูพิการ ให้ปวดเมื่อยตามบั้นเอว ท้องน้อย แก้โลหิตจาง แก้ผอมแห้ง ขับระดูขาว บำรุงโลหิต
 
รากเท้าพาหมีรสเมาเบื่อ แก้ริดสีดวงลำไส้ ริดสีดวงจมูก
 
เถาพระขรรค์ไชศรี รสเมา ขับเหงื่ออย่างแรง
 
สะบ้ามอน สะบ้าดำ สะบ้าลาย สะบ้าเลือด รสเมาเบื่อ แก้โรคผิวหนัง หิด กลากเกลื้อน (สุม) แก้ไข้พิษ แก้พิษร้อน แก้ไข้เชื่อมซึม
 
เถาแสลงพันรสเมาเบื่อร้อนเล็กน้อย ขับฟอกโลหิตระดู กระจายโลหิตอันเป็นก้อนเป็นลิ่ม บำรุงโลหิต แก้น้ำเหลืองเสีย แก้ผื่นคันตามผิวหนัง
 
กำแพง ๗ ชั้น รสเมาเบื่อ ฟอกขับระดูสตรี บำรุงโลหิต ขับผายลม แก้โลหิตเป็นพิษทำให้ร้อน แก้ไข้บำรุงหัวใจ แก้ปวดตามข้อ แก้ไขข้อพิการ แก้ประดง
 
 
 
๔. สรรพคุณยารสขม
 
 
โกฐสอ รสขมมัน แก้ไข้จับ แก้หืดหอบไอ ทำให้หัวใจชุ่มชื่น
 
โกฐข้าวพร้าว รสขม แก้ไข้สะอึก แก้หอบ แก้เสมหะเป็นพิษ
 
เทียนตาตั๊กแตน รสขมเผ็ด บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ แก้กำเดา
 
เทียนลวดรสขม แก้ดีพิการ แก้กำเดา (ให้นอนสะดุ้ง คลั่งเพ้อ) ขับน้ำดีให้ตกลำไส้
 
เทียนขม รสขม แก้ไข้ แก้ดีพิการ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว แก้นอนสะดุ้งผวาหลับๆ ตื่นๆ
 
ดีงูต้นหรือกอมขมรสขม แก้ไข้จับสั่นทุกชนิด
 
รากไคร้เครือรสขมขื่นปร่า แก้พิษไข้ พิษกาฬ เจริญอาหาร ชูกำลัง แก้ไข้จับสั่น แก้ไข้คลั่งเพ้อ แก้ไข้เชื่อมซึม
 
รากคนฑา รสขมเผื่อน แก้ไข้เส้น แก้ไข้เหนือ ไข้พิษ ขับพิษไข้หัว
 
จันทร์แดง รสขมเย็น แก้ไข้อันเกิดแต่ทรางและดี ทำใจชุ่มชื่น แก้รัตตะปิตตะโรค แก้บาดแผล แก้ไข้เนื่องจากน้ำดีพิการ แก้กระสับกระส่าย แก้เหงื่อตกหนัก แก้พยาธิ์ ดับพิษไข้ทุกชนิด แก้ฟกบวมหรือพิษฝี
 
รากชิงชี่ รสขม แก้โรคอันเกิดในท้อง ขับลมภายในให้ซ่านออกมา แก้ไข้เพื่อดี และโลหิต แก้โรคตา
 
รากซองแมวรสขมเย็น แก้พิษฝีภายใน แก้กระษัย แก้ร้อน ดับพิษทั้งปวง ขับพยาธิ์ แก้ตานขโมย
 
เนื้อไม้ต้นดีหมีรสขม ระงับความร้อน ดับพิษไข้ แก้ปวดศีรษะ ขับเหงื่อ
 
กระลำพักตาตุ่มรสขม บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย
 
ใบทองหลางใบมนรสขมเอียน ขับไส้เดือน แก้ริดสีดวง แก้ปวดบวมตามข้อ แก้กามโรค แก้โรคตาและโรคฟัน
 
ดอกทองหลางใบมนรสขมเอียน ขับโลหิตระดู
 
ลูกทองหลางใบมนรสขมเอียน บำรุงน้ำดี
 
เปลือกทองหลางใบมนรสขมเอียน แก้เสมหะ แก้ลม แก้นิ่ว
 
กระพี้ทองหลางใบมน รสขมเอียน แก้ฝีในท้อง
 
รากทองหลางใบมน รสขมเอียน แก้ไข้ แก้น้ำดีพิการ แก้โรคตา แก้พิษทั้งปวง
 
รากประทัดใหญ่หรือประทัดจีนรสขมจัด แก้ไข้ทุกชนิด ช่วยน้ำย่อยอาหาร เจริญอาหาร
 
รากปลาไหลเผือกรสขมจัดเบื่อเมาเล็กน้อย ถ่ายฝีในท้อง ถ่ายพิษต่างๆ แก้ไข้ ตัดไข้ทุกชนิด แก้วัณโรคระยะบวม
 
ใบต้นฝีหมอบรสขมเล็กน้อย แก้ฝีทุกชนิด แก้ปวดและอักเสบ ถอนพิษฝี
 
เนื้อไม้ฝีหมอบ รสขมเล็กน้อย แก้วัณโรคในลำไส้และปอด
 
เนื้อยาฝิ่น รสขม ระงับประสาท แก้บิดเรื้อรัง แก้ลงแดงทวาร ระงับความเจ็บปวดเมื่อยในร่างกาย
 
ยางพยารากดำรสขมเล็กน้อย แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย เจ็บหลัง เจ็บเอว แก้โรคกระษัย ไตพิการ
 
พิษนาศน์ รสขมขื่นเอียนหวานเล็กน้อย ดับพิษกาฬ แก้ไข้ ดับพิษตัดจับ แก้ไข้เชื่อมซึม บำรุงน้ำนม
 
ลูกมะขามป้อมแก่รสขมฝาดเปรี้ยวระคนกัน แก้ไข้เจือลม แก้ไข้เพื่อเสมหะ
 
ลูกประคำดีควาย รสขม ดับพิษทุกอย่าง ดับพิษร้อนภายใน แก้ไข้ แก้พิษตานทราง
 
แก่นประคำไก่ รสขมเบื่อเล็กน้อย แก้กระษัยเส้นเอ็นพิการ
 
ใบประคำไก่ รสขมเบื่อเล็กน้อย แก้ฝี
 
ประคำไก่ทั้ง ๕ รสขมเบื่อเล็กน้อย แก้ริดสีดวงทวารหนัก
 
เมล็ดมะนาว รสขมจัดขื่น ขับเสมหะ แก้พิษตานทราง
 
ใบมะระขี้นกรสขม แก้ไข ดับพิษร้อน แก้ปากเปื่อยเป็นขุม
 
ลูกมะระขี้นกรสขม แก้พิษฝี แก้ฟกบวม แก้อักเสบ แก้โรคลมเข้าข้อ แก้หัวเข่าบวม แก้ปวดตามข้อ บำรุงน้ำดี แก้ม้ามและตับพิการ ขับพยาธิ์ในท้อง
 
รากระย่อมรสขมเมา แก้กาฬเลือด แก้บ้าเพื่อดีและโลหิต แก้ไข้เจริญ ช่วยย่อยอาหาร ระงับประสาท (ทำให้คัดจมูกคลายเป็นหวัด) แก้จุกเสียด บำรุงน้ำนม ขับพยาธิ์
 
เมล็ดรักเทศ รสขมฝาด ช่วยย่อยอาหาร แก้ปากคอเปื่อย แก้โรคฟัน แก้คุดทะราดและริดสีดวง แก้ไส้เลื่อนในกระเพาะเบา
 
เม็ดราชดัด รสขม แก้กระษัย บำรุงน้ำดี บำรุงน้ำเหลือง แก้ท้องขึ้นเฟ้อ แก้ลมวิงเวียนหาวเรอ แก้เจ็บอก แก้อาเจียนเป็นโลหิต
 
รากราชดัด รสขมจัด แก้ไข้ แก้บิด แก้เสียดท้อง แก้ปวดกล้ามเนื้อ แก้ไอ
 
น้ำมันยางรสขม และเผ็ดเล็กน้อย กล่อมเสมหะและห้ามหนอง สมานแผล แก้กามโรค
 
ใบเลี่ยนใหญ่รสขมเมา ขับพยาธิ์ ขับปัสสาวะ บำรุงโลหิตประจำเดือน แก้นิ่ว
 
ดอกเลี่ยนใหญ่รสขมเมา แก้โรคผิวหนัง
 
ลูกเลี่ยนใหญ่รสขมเมา แก้โรคเรื้อน แก้ฝีคัณฑมาลา
 
เมล็ดเลี่ยนใหญ่รสขมเมา แก้ปวดในข้อ
 
ยางเลี่ยนใหญ่รสขมเมา แก้ม้ามโต
 
เลี่ยนทั้ง ๕ รสขมเมา แก้โรคผิวหนัง แก้โรคเรื้อนและกุฏฐัง กระษัยลงฝัก แก้กล่อน
 
ดอกและใบเลี่ยนรสขมเมา แก้ปวดศีรษะ แก้ปวดประสาท
 
ใบสะเดา รสขม ฝาดเย็น บำรุงธาตุไฟ ทำอุจจาระให้ละเอียด
 
ดอกสะเดา รสขม ฝาดเย็น แก้โลหิตกำเดา แก้ริดสีดวงในลำคอ
 
ผลสะเดา รสขมฝาดเย็น แก้โรคหัวใจเดินให้ผิดปกติ
 
เปลือกต้นสะเดา รสขมฝาดเย็น แก้บิดมูกเลือด
 
กระพี้สะเดา รสขมฝาดเย็น แก้น้ำดีพิการ (ทำให้คลั่งเพ้อ)
 
แก่นสะเดา รสขมฝาดเย็น แก้คลื่นเหียนอาเจียน
 
รากสะเดา รสขมฝาดเย็น แก้เสมหะอันเกาะแน่นอยู่ในทรวงอก แก้เสมหะจุกอยู่ในลำคอ
 
ยางสะเดา รสขมฝาดเย็น ดับพิษร้อน
 
เปลือกสะเดารสขมเมา แก้ไข้ ทำให้อาเจียน แก้โรคผิวหนัง
 
ผลอ่อนสะเดารสขมเมา ถ่ายพยาธิ์ แก้ริดสีดวง แก้ปัสสาวะพิการ
 
สะเดาดงรสขม ดับพิษร้อน แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ
 
ลูกสมอไทยรสขมฝาดเปรี้ยว แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้ลมจุกเสียด ผายธาตุ ใช้ระบายในโรคป่วง หรือลมป่วงต่างๆ แก้พิษร้อนภายใน แก้ระหายน้ำ รู้ถ่ายเองเปิดเอง
 
ลูกสมอดีงู รสขมฝาด แก้พิษดีและพิษโลหิต แก้ไอ ขับระดู ระบาย
 
แกแล รสขมชาขื่น บำรุงน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้พุพอง บำรุงกำลัง แก้กาฬสิงคลี ขับปัสสาวะ
 
ใบตาเสือทุ่ง รสขม แก้อหิวาตกโรค แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน
 
เปลือกต้นควีนินรสขม แก้ไข้จับสั่น (ตัดจับดี) แก้ไข้ประจำระดู
 
ราก-ใบ- ดอกเสนียง รสขม แก้ไข้ แก้หืดไอ
 
ลูกกระดอม รสขมจัด บำรุงน้ำดี แก้ดีแห้ง ดีฝ่อ ดีเดือด เจริญอาหาร ดับพิษโลหิต บำรุงธาตุ
 
เถาขี้กาแดงรสขม บำรุงน้ำดี ถ่ายล้างเสมหะให้ตก ดับพิษเสมหะ และโลหิต
 
ลูกขี้กาแดง รสขมจัด ถ่ายแรงกว่าเถา แก้พิษตานทราง ตานขโมย
 
รากขี้กาแดง รสขม แก้ไข้
 
เถาขี้กาขาว รสขม บำรุงน้ำดี ดับพิษเสมหะและโลหิต
 
ลูกขี้กาขาว รสขมกว่าเถา ถ่ายแรงกว่าเถา
 
สรรพคุณของแพทย์ประจำตำบลกล่าวว่า เถาขี้กาทั้ง ๒ รสขมน้อย บำรุงน้ำดี ดับพิษโลหิตล้างเสมหะให้ตก ลูกรสขมจัด ถ่ายแรงกว่าเถา แก้ตับปอดพิการ
 
ใบน้ำเต้าขม รสขม ดับพิษแก้ตัวร้อน ร้อนในระหายน้ำ ถอนพิษร้อน แก้ฟกบวม แก้พองตามตัว แก้เริม งูสวัด แก้เรื้อนกวาง
 
รากน้ำเต้าขม รสขม แก้ดีแห้ง ขับน้ำดีให้ตกลำไส้
 
เถาบอระเพ็ดรสขม แก้พิษฝีดาษ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้พิษ แก้กาฬ แก้โรคแทรกของไข้ทรพิษ แก้ไข้ทุกชนิด บำรุงกำลัง บำรุงไฟธาตุ แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้สะอึก
 
ใบบอระเพ็ดรสขมเมา ฆ่าแม่พยาธิ์
 
ดอกบอระเพ็ดรสขมเมา ฆ่าแม่พยาธิ์ในท้อง ฟัน หู
 
ลูกบอระเพ็ดรสขม แก้เสมหะเป็นพิษ
 
รากบอระเพ็ดรสขม แก้ไข้พิษอย่างแรง
มะกาเครือหรือสะไอเครือรสขมเฝื่อนฝาดเย็น แก้บิด แก้พยาธิ์ ขับเสมหะ แก้ปวดเบ่ง แก้เสมหะเป็นพิษ ขับฟอกโลหิตระดูขาว
 
ใบและรากมะแว้งเครือรสขม บำรุงธาตุ แก้ไอ น้ำลายเหนียว
 
ใบชิงช้าชาลีรสขมเมา แก้ปวดถอนพิษ บำรุงน้ำดี แก้พยาธิ์ แก้มะเร็ง
 
ดอกชิงช้าชาลีรสขมเมา ขับพยาธิ์ในท้อง แก้โรคในหูและฟัน
 
เถาชิงช้าชาลีรสขมเมา แก้พิษฝีดาษ แก้ไข้เหนืออันเกิดเพื่อโลหิต แก้ฝีดาษอันเกิดเพื่อฝีดาษ แก้ไข้ บำรุงกำลัง บำรุงไฟธาตุ เจริญอาหาร ทำให้เลือดในกายเย็น แก้สะอึก แก้ร้อนในระหายน้ำ ขับน้ำย่อยอาหาร
 
ตาของอ้อยแดง รสขมเล็กน้อย แก้ตัวร้อน ดับพิษตานทราง บำรุงธาตุน้ำทำให้เกิดกำลัง ขับปัสสาวะ
 
 
 
๕. สรรพคุณยารสเผ็ดร้อน
 
 
เทียนดำรสเผ็ดขม (เม็ด) ขับเสมหะในร่างกายให้ลงสู่คูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้คลื่นเหียนอาเจียน บำรุงโลหิตให้บริบูรณ์ แก้น้ำลายเหนียว
 
เม็ดเทียนแดง รสเผ็ดร้อนขม แก้เสมหะและลม แก้ดีพิการ แก้ลมเสียดแทง แก้คลื่นเหียนอาเจียน
 
เม็ดเทียนขาว รสเผ็ดร้อนขม แก้ลม แก้ดีพิการ ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขาว
 
เทียนเยาวภาณีกลิ่นหอมรสร้อน กระจายเสมหะ กระจายลมที่ลั่นโครกครากอยู่ในท้อง แก้คลื่นเหียนอาเจียน จุกเสียด ขับลมที่ปั่นป่วนอยู่รอบขอบสะดือ
 
เทียนสัตตบุษย์ กลิ่นหอมรสร้อนเผ็ดเล็กน้อย แก้ลมครรภ์รักษา แก้ระส่ำระสาย แก้ไข้ให้หอบ สะอึก
 
เทียนตากบ รสเผ็ดร้อนขมหอม ขับลมในลำไส้ ให้ผายให้เรอ แก้กระเพาะอาหารพิการ แก้ธาตุกำเริบ หย่อนพิการ
 
เทียนเกล็ดหอย รสเผ็ดร้อนขมหอม แก้ลมวิงเวียน ทำให้หน้ามืดตามัว แก้โลหิตจาง ปลายมือปลายเท้าเย็น
 
เทียนแกลบ รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย แก้ลมขึ้นเบื้องสูง ลมทำให้หูอื้อ ตาพร่าพราย เขม่นตามหน้า ขนหัวลุก
 
รากเจตพังคี รสเผ็ดขื่นเฝื่อนเล็กน้อยกลิ่นหอม แก้ท้องขึ้นปวดแน่นในท้อง ขับผายลมให้เรอ แก้ท้องร่วง
ใบเจตมูลเพลิงขาว รสร้อน แก้ลมในกองเสมหะ
 
ต้นเจตมูลเพลิงขาว รสร้อน ขับโลหิตเน่าให้ตก
 
รากเจตมูลเพลิงขาว รสร้อน กระจายลมในอก แก้ริดสีดวงทวารหนัก แก้บวม แก้คุดทะราด
 
รากเจตมูลเพลิงแดงรสร้อน บำรุงธาตุไฟ กระตุ้นเตือนลำไส้และกระเพาะอาหารให้ช่วยอาหาร ทำให้ร่างกายอบอุ่น แก้ฝี
 
ต้นช้าพลูรสเผ็ดเล็กน้อย แก้อุระ เสมหะ
 
ใบช้าพลูรสเผ็ดเล็กน้อย ทำเสมหะให้แห้งเข้า
 
ลูกช้าพลูรสเผ็ดเล็กน้อย แก้สอเสมหะ
 
รากช้าพลูรสเผ็ดเล็กน้อย แก้คูถเสมหะ
 
รากเปล้าใหญ่รสร้อนเมาเอียน แก้โลหิตในท้องให้ตก แก้โรคผิวหนัง มะเร็งคุดทะราด
 
ดอกปรงป่ารสเผ็ด บำรุงร่างกายให้สมบูรณ์ แก้ดีและเสมหะพิการ บำรุงธาตุ แก้ลม
 
หัวปรงป่ารสเผ็ด แก้ฟกบวม แก้แผลเรื้อรังและแผลกลาย
 
ต้นพิลังกาสารสร้อน แก้โรคเรื้อน กุฏฐัง
 
ใบพิลังกาสารสร้อน แก้โรคตับพิการ
 
ดอกพิลังกาสารสร้อนเมา แก้ลม ฆ่าเชื้อพยาธิ์
 
ลูกพิลังกาสารสร้อนฝาดเล็กน้อย แก้ไข้ท้องเสีย แก้ลมเป็นพิษ (บางตำราว่ารสสุขุม)
 
ต้นมะไฟเดือน ๕ รสร้อน บำรุงธาตุ
 
ใบมะไฟเดือน ๕ รสร้อนเบื่อ ฆ่าเชื้อโรคเรื้อนและกุฏฐัง ขับไส้เดือน ขับโลหิตสตรี แก้เลือดทำพิษในเรือนไฟ
 
รากมะไฟเดือน ๕ รสร้อน แก้ฟกช้ำเนื่องจากพลัดตกหกล้ม ตับปอดพิการ
 
มะไฟทั้ง ๕ รสร้อน เจริญไฟธาตุ แก้พิษฝี แก้ไข้ตรีโทษ
 
เปลือกต้นมะรุมรสร้อน ขับลมในลำไส้ ทำให้ผายและเรอ คุมธาตุอ่อนๆ (ตัดลมดีมาก)
 
รากมะรุมรสเผ็ดหวานขม แก้บวม แก้ลมเข้าข้อ บำรุงไฟธาตุ
 
มหาหิงคุ์ รสเผ็ดร้อนเหม็นเบื่อ แก้พรรดึก แก้จุกเสียด แก้ปวดท้อง ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ แก้อชินโรค ๔ ประการ ทำให้อาหารงวด เจริญธาตุให้ผ่องแผ้ว ขับลมผาย ชำระเสมหะและลม แก้โรคประสาท
 
แก่นมะหาดรสร้อนเฝื่อน ขับเลือด แก้ลม
 
ว่านน้ำ รสเผ็ดขื่นเล็กน้อย แก้โรคอันเกิดแต่ทรวง แก้ลมอุทธังคมาวาตา (ลมนอกลำไส้) แก้ท้องขึ้น บำรุงธาตุน้ำ แก้หักแพลง
 
ใบและผลสมอทะเลรสร้อน ถ่ายเสมหะถ่ายลม ถ่ายโลหิตเป็นพิษ (ใบต้องนึ่งก่อน)
 
เปลือกต้นสมอทะเลรสร้อน ขับลม
 
รากสลอด รสร้อน ถ่ายเสมหะ ถ่ายลม ถ่ายโลหิต
 
เอื้องเพชรม้า รสร้อน ขับเลือด ขับเสมหะ แก้กระษัย ขับลมในลำไส้ แก้เถาดานในท้อง
 
เปราะทั้ง ๒ รสเผ็ดขม แก้เสมหะ เจริญไฟธาตุ แก้ลงท้อง
 
การบูรกลิ่นหอมรสร้อนปร่าชาเมา บำรุงธาตุ ทำให้อาหารงวด แก้โรคตา ขับเสมหะ ขับลมให้ผาย กระจายลม ขับน้ำเหลือง แก้ปวดท้อง แก้แน่น แก้เลือดลม บำรุงความกำหนัด ชูกำลัง แก้ปวดตามเส้นประสาท แก้กระตุก ถอนพิษ แก้คัน
 
กานพลู รสเผ็ดปร่า แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชา แก้พิษเลือด แก้น้ำเหลืองเสีย ขับน้ำคาวปลา ทำให้อุจจาระให้เป็นปกติ กระจายเสมหะ แก้เสมหะเหนียว แก้รัตตะปิตตะโรค แก้หืดหอบไอ ทำให้อาหารงวด แก้ปวดฟัน แก้รำมะนาด
 
ใบพลูจีน รสเผ็ดปร่า แก้นมคัด นมซ่าน แก้ฟกบวม
 
พาดไฉนอีลุ้มรสร้อนเล็กน้อย ถ่ายเสมหะและโลหิต แก้โรคผิวหนังทุกชนิด แก้โรคเรื้อน คุดทะราด หืดไอ เสมหะพิการ และแก้ลม
 
เถาเพชรหึงรสร้อนขื่นเล็กน้อย แก้ท้องขึ้นท้องอืด แก้แน่น ขับลมผาย แก้ไข้จับสั่นเรื้อรังจนตับโต ม้ามย้อย ซึ่งทำให้ไส้พองท้องใหญ่
 
ไม้สักแก่นรสเผ็ดเล็กน้อย บำรุงโลหิต บำรุงกระดูก แก้อ่อนเพลีย
 
เนื้อไม้สักรสเผ็ดเล็กน้อย ขับลม ขับปัสสาวะ แก้บวม แก้ไข้ คุมธาตุ
 
แก่นสักขี รสเผ็ดฝาด บำรุงธาตุ แก้รัตตะปิตตะโรค แก้คุดทะราด ขับเสมหะ แก้ไข้พิษ บำรุงโลหิต กล่อมเสมหะ และโลหิต แก้อุจจาระพิการ แก้อาเจียน
 
 
 
๖. สรรพคุณยารสมัน
 
 
งาดำ รสมันฝาดหวานขม บำรุงกำลัง ให้ความอบอุ่นแก่ร่างกาย แต่ทำให้ดีกำเริบ
 
เนื้อเม็ดมะขามรสมันเบื่อ ขับไส้เดือน
 
เมล็ดมะม่วงหิมพานต์รสมันเมา แก้กลากเกลื้อน โรคผิวหนังทุกชนิด บำรุงไขข้อ แก้เส้นเอ็นพิการ (ทำให้เนื้อชาในโรคเรื้อน)
 
เมล็ดมะหวด รสมัน แก้ไอกรน แก้ไข้แกมทราง บำรุงเส้นเอ็น
 
แก่นสน รสมันขมหอมเผ็ดเล็กน้อย แก้ดวงจิตฟุ้งซ่าน แก้คลื่นเหียนอาเจียน บำรุงมันในกระดูก แก้อ่อนเพลีย แก้ไข้เพื่อเสมหะ กระจายลม
 
แก่นกันเกรารสมันเฝื่อนฝาด บำรุงไขมันในร่างกาย บำรุงธาตุ เป็นยาอายุวัฒนะ แก้ไข้จับสั่น มองคร่อ หืดไอ แก้ริดสีดวง แก้ท้องมาน แก้ลงท้อง แก้แน่นอก แก้มูกเลือด บำรุงม้าม แก้เลือดพิการ ขับลม
 
โกฐหัวบัวกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองริดสีดวง กระจายลมทั้งปวง (ลมที่คั่งค้างอยู่ในลำไส้เป็นตอนๆ)
 
โกฐกระดูกกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองเสมหะ (คือลมขึ้นในตอนเช้า) บำรุงกระดูก
 
เนื้อในฝักกระจับรสมันหวาน ชูกำลัง บำรุงครรภ์รักษา แก้อ่อนเพลีย
 
รากมะกรูดรสมัน แก้พิษฝีภายใน บำรุงกระดูก ดับพิษภายใน
 
หญ้าปีบตอรสมันหวาน บำรุงกำลัง บำรุงปอด
 
เปลือกพรมรสมันเฝื่อน บำรุงไขมัน แก้โรคตับ
 
เมล็ดถั่วแปบรสมันหวาน แก้ไข้ แก้โรคตา แก้เสมหะ
 
เมล็ดถั่วเขียวรสมัน แก้ขัดข้อบำรุงเนื้อและกระดูก
 
เห็ดตับเต่ารสมัน บำรุงกำลังและบำรุงตับปอด
 
รากชุมเห็ดเทศรสมันขม ระบายอ่อนๆ แก้พยาธิ์ผิวหนังและขับไส้เดือน
 
รากบัวหลวงรสมันฝาด ชูกำลัง แก้ร้อนในระหายน้ำ
 
เมล็ดมะม่วงหิมพานต์รสมัน แก้โรคผิวหนัง บำรุงกระดูก
 
ต้นเลือดแรดรสมัน แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิตเนื่องจากช้ำใน
 
เมล็ดกระบกรสมัน บำรุงไขข้อในกระดูก แก้เส้นเอ็นและไต
 
 
 
๗. สรรพคุณยารสหอมเย็น
 
 
ดอกกุหลาบมอนกลิ่นหอมรสเย็น แก้ตรีโทษ บำรุงหัวใจ ขับน้ำดีทำให้ชุ่มชื่น
 
น้ำดอกไม้เทศกลิ่นหอมรสเย็น บำรุงหัวใจทำให้เบิกบาน แก้อ่อนเพลีย
 
หญ้าฝรั่งกลิ่นหอมจัดรสสุขุม บำรุงโลหิต บำรุงกำลัง
 
ดอกสาระภีกลิ่นหอมรสเย็น ล้อมตับดับพิษ ทำดวงจิตให้ชุ่มชื่น
 
รากมะเดื่อหอมกลิ่นหอมรสเย็น แก้พิษงู พิษฝี บำรุงตับปอดและหัวให้เป็นปกติ
 
ดอกขจรกลิ่นหอมรสเย็น บำรุงตับปอด แก้เสมหะและโลหิต
 
ชมพู่น้ำดอกไม้รสหวาน ทำให้ชื่นใจ บำรุงกำลัง แก้อ่อนเพลีย แก้ลมปลายไข้
 
พิมเสนเกล็ดกลิ่นหอมรสเย็น กระจายลม แก้บาดแผล บำรุงหัวใจ
 
ดอกมะลิวัลย์กลิ่นหอมรสเย็น ถอนพิษผิดสำแดง แก้อ่อนเพลีย
 
พิมเสนในปล้องไม้ไผ่รสเย็น แก้หอบหืด แก้โรคตา
 
ดอกพิกุลลิ่นหอมรสเย็น แก้ไข้ แก้ลม แก้เสมหะและโลหิต
 
เกษรบัวหลวงกลิ่นหอมรสฝาด สมาน บำรุงหัวใจ บำรุงตับ ปอด หัวใจ
 
ชะมดเชียงกลิ่นหอมรสเย็นและคาวเล็กน้อย ชูกำลัง บำรุงดวงจิตมิให้ขุ่นมัว แก้อภิญณาณโรค แก้โลหิตซึ่งกระทำมิให้ร้อน แก้โลหิต ซึ่งตั้งอยู่ในรอบคอบอุทร แก้โลหิตตีขึ้นเบื้องบน ระงับธาตุมิให้กำเริบ ตั้งผิวกายให้สมบูรณ์ ทำลายลม แก้ปวดแสบและหืดไอ บำรุงน้ำดี
 
ต้นเตยหอมกลิ่นหอมรสเย็นหวาน บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น แก้อ่อนเพลีย
 
ดอกเบญจมาศบ้าน กลิ่นหอมรสเย็น แก้ร้อนในระหายน้ำ ชูกำลัง แก้อ่อนเพลีย
 
เม็ดมะกอกรสเย็น แก้กาฬ แก้ร้อนใน แก้หอบ แก้สะอึก
 
 
 
๘. สรรพคุณยารสเค็ม
 
 
แสมทะเลรสเค็มเฝื่อนขม แก้ลมในกระดูก แก้กระษัย ขับโลหิต
 
ใบเหงือกปลาหมอรสเค็ม แก้โรคผิวหนัง ผื่นคันทุกชนิด
 
เปลือกต้นลำภูรสเค็ม แก้โรคผิวหนัง แก้แผลเปื่อยพัง
 
เปลือกต้นมะเกลือรสเค็ม แก้กระษัย แก้พยาธิ์ แก้พิษตานทราง
 
เปลือกโกงกางรสเค็มฝาด สมาน แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน ชะล้างบาดแผลเรื้อรัง
 
เปลือกแครสเค็มฝาด แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด คุมธาตุ ชะล้างบาดแผล
 
น้ำด่างต่างๆ รสเค็มกร่อย ล้างปัสสาวะ แก้โรคไต แก้นิ่ว
 
ใบกระชายรสเค็มขื่น แก้โรคในปาก ในลำคอ แก้โลหิต
 
ใบหอมรสเค็มเลือก แก้ไข้หวัดคัดจมูก แก้โรคตา แก้ฟกบวม
 
รากไผ่รสเค็ม แก้ไข้กาฬ บำรุงเสมหะและโลหิต ขับปัสสาวะ
 
ผักชะคามรสเค็ม ขับปัสสาวะ แก้หนองใน
 
เปลือกต้นตะบูนรสเค็มฝาด แก้บิด แก้ท้องร่วง สมาน ชะล้างบาดแผล
 
เปลือกต้นโปรงรสเค็ม คุมธาตุ สมานแผล
 
สังหนามเผารสเค็ม ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว
 
เกลือสินเธาว์รสเค็ม แก้พรรดึก แก้จุกเสียด แก้ไข้กำเดา
 
โคกกระสุนรสเค็มขมขื่นเล็กน้อย ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ
 
 
 
๙. สรรพคุณยารสเปรี้ยว
 
 
ใบกระเจี๊ยบรสเปรี้ยว กัดเสมหะ แก้ไอ ขับเมือกในลำไส้ให้ลงสู่คูถทวาร
 
ใบและผลชะมวงรสเปรี้ยว ระบายท้อง แก้ไข้ กัดฟอกเสมหะ แก้ธาตุพิการ
 
รากพิลังกาสารสเปรี้ยว แก้กามโรค แก้พิษงู
 
รากพุงดอรสเปรี้ยว แก้พิษตานทราง ดับพิษตานทราง กระทุ้งพิษ แก้ร้อนใน แก้ไข้ แก้องค์กำเนินฟกบวม
 
เนื้อผลมะกอกรสเปรี้ยวอมหวานชุ่มคอ แก้ธาตุพิการ แก้บิด แก้รัตตะปิตตะโรค แก้ระหายน้ำ
 
ใบมะขามรสเปรี้ยวฝาด ขับลมในลำไส้ แก้บิด แก้ไอ แก้หวัดคัดจมูก
 
เนื้อในฝักมะขามรสเปรี้ยวจัด ขับเลือดและฟอกโลหิต สตรีที่เพิ่งคลอดบุตรใหม่ๆ แก้สันนิบาตหน้าเพลิง เป็นยาระบาย
 
ลูกมะขามป้อมอ่อนรสเปรี้ยวหวานระคนกัน บำรุงเนื้อหนังให้สมบูรณ์ บำรุงเสียงให้เพราะ แก้พรรดึก และพยาธิ์ในกองเสมหะ
 
น้ำลูกมะงั่วรสเปรี้ยว ฟอกโลหิตระดู กัดเสมหะ แก้ไอ แก้รัตตะปิตตะโรค
 
ใบมะดันรสเปรี้ยว แก้ระดูเสีย ขับฟอกโลหิต กัดสอเสมหะ ระบายอ่อนๆ
 
น้ำมะนาวรสเปรี้ยว แก้รัตตะปิตตะโรค กัดเสมหะและฟอกเลือด
 
รากมาอึกรสเปรี้ยวขมเย็นเล็กน้อย แก้ดีฝ่อ ดีกระตุก แก้สันนิบาต แก้น้ำลายไหล กัดฟอกเสมหะ กระทุ้งพิษ ดับพิษร้อนภายใน
 
ลูกสมอพิเภกผลอ่อนรสเปรี้ยว แก้ไข้ แก้ลม แก้เสมหะ
 
เปลือกต้นส้มเสี้ยวรสเปรี้ยวฝาด แก้ไอ ฟอกโลหิต ขับระดู
 
ใบส้มเสี้ยวรสเปรี้ยว ขับโลหิตระดู และฟอกเลือดด้วย
 
รากมะกล่ำตาช้างหรือมะกล่ำต้นรสเปรี้ยวเล็กน้อย แก้เสมหะ แก้ร้อนใน แก้อาเจียน แก้หืดไอ แก้พิษฝี
 
รากมะกล่ำตาหนูรสเปรี้ยวขื่นเล็กน้อย ล้างเสมหะในลำคอ แก้เสียงแห้ง แก้สะอึก แก้ลมป่วนในท้อง
 
รากส้มกุ้ง ๒ รสเปรี้ยวเล็กน้อย ถ่ายเส้น แก้ช้ำใน กัดเสมหะและโลหิต
 
เถาใบส้มสันดานรสเปรี้ยว ขับเสมหะ แก้ไอ แก้บิดให้ปวดเบ่ง
 
ใบส้มเช้ารสเปรี้ยว สายรสเปรี้ยวจางไป กลางวันจะหมดรสเปรี้ยว
 
ใบส้มเช้า ดับพิษฝี
 
ยางส้มเช้า ขับพยาธิ์ แก้จุกเสียด แก้ท้องมาน พุงโร แก้บวม แก้ม้ามย้อย ขับน้ำย่อยอาหาร ระบายอ่อนๆ
 
เท่าที่กล่าวมาแล้ว เป็นตัวอย่างตัวยาและสรรพคุณ ซึ่งแบ่งไว้มี ๙ รส แต่ในตำราเวชศึกษาของพระยาพิษณุประสาตร์เวช ซึ่งระบุเป็นตำราหลวงนั้นท่านกล่าวไว้ว่า ควรเติมตัวยาจำพวกยารสจืดอีก ๑ รส จึงได้นำตัวอย่างมาไว้ดังต่อไปนี้ คือ
 
 
 
๑๐. สรรพคุณยารสจืด
 
 
หญ้าไซรสจืดและขมน้อย ชำระล้างทางเดินของปัสสาวะ
 
รากต้นต่อไส้รสจืดเอียน ขับปัสสาวะ ต่อเส้นเอ็นที่ชำรุด
 
รากตะไคร้น้ำรสจืด แก้กระษัยไตพิการ แก้ช้ำรั่ว เบาหยด เบาย้อย
 
ตะไคร้หางนากรสจืด ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ แก้กระษัยไตพิการ
 
เปลือกเนื้อไม้ต้นเสี้ยนรสจืดเมาเบื่อเล็กน้อย แก้อุจจาระพิการเป็นฟอง เป็นเม็ดสีเขียว สีขาว เป็นเสมหะ แก้พิษตานทราง
 
ตองแตกรสจืด เปลือกต้นตองแตกรสจืด แก้แม่พยาธิ์ แก้เสมหะและฟกบวม ทำลายพรรดึก
 
ทนดีรสจืด แก้โรคอันเกิดแต่ลมและเสมหะ แก้ในกองปะระเมหะ ๒๐ ประการให้ถอย
 
เปลือกต้นทนดีรสจืด ดับเตโชธาตุ ทำลายพรรดึก
 
 
 
ในตำราไม้เทศเมืองไทยว่า ตองแตกและทนดี มีสรรพคุณอย่างเดียวกันคือ
ใบรสจืด แก้หืด
 
เมล็ดรสจืด ถ่ายพยาธิ์ แก้ฟกบวม แก้น้ำดีซ่าน
 
รากรสจืด ถ่ายลมเป็นพิษ ถ่ายพิษพรรดึก ถ่ายเสมหะเป็นพิษ
 
รากมะปริงและรากมะปรางรสจืดเย็น ถอนพิษสำแดง แก้ไข้กลับหรือไข้ซ้ำ
 
ใบรักขาวรสจืดเมา แก้ริดสีดวงทวาร และคุดทะราด
 
ดอกรักขาวรสจืดเมา ฆ่าเชื้อโรคผิวหนัง กลากเกลื้อน
 
ผลรักขาว แก้รังแค แก้ไข้ทับระดู ระดูทับไข้
 
ต้นรักขาว บำรุงทวารทั้ง ๙ ให้บริบูรณ์
 
ยางรักขาวรสจืดเมา แก้ริดสีดวงในลำไส้ ขับไส้เดือน
 
รากรักขาวรสจืดฝาดเล็กน้อย แก้มูกเลือดและไข้เหนือ
 
ละหุ่งทั้ง ๒ รสจืดขื่นเล็กน้อย แก้ช้ำรั่ว ขับน้ำนม ขับเลือดลม
 
แก่นปรูรสจืด บำรุงน้ำเหลือง บำรุงกำลัง
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 14:08:39 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 11 (3396149)

 รสยาแก้ตามธาตุ

 
๑. ปัถวีธาตุพิการ ให้แก้ด้วยยารสฝาดหวานมันเค็ม
๒. อาโปธาตุพิการ ให้แก้ด้วยยารสเปรี้ยว เมาขม
๓. วาโยธาตุพิการ ให้แก้ด้วยยารสสุขุมเผ็ดร้อน
๔. เตโชธาตุพิการ ให้แก้ด้วยยารสเย็นจืด
 
 
 
ลักษณะตัวยาประจำธาตุ
 
๑. ดอกดีปลี ประจำ ปัถวีธาตุ
๒. เถาสะค้าน ประจำ วาโยธาตุ
๓. รากช้าพลู ประจำ อาโปธาตุ
๔. รากเจตมูลเพลิง ประจำ เตโชธาตุ
๕. เง่าขิงแห้ง ประจำ อากาศธาตุ
 
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 14:10:15 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 12 (3396150)

 คณาเภสัช

 
คณาเภสัช
จะกล่าวถึงยาที่เป็นพิกัด คือตัวยาหลายสิ่งท่านรวมเรียกชื่อเป็นอย่างเดียว เริ่มแต่ยา ๒ สิ่งขึ้นไป การที่ท่านใช้ชื่อที่เป็นพิกัตินี้ หมายความว่าตัวยาในพิกัติแต่ละอย่างนั้นมีขนาดใช้เท่ากัน (เสมอภาค) และต้องการให้เรียกชื่อยาต่าง ๆ ที่รวมกันเข้าเป็นพิกัตินั้นเป็นชื่อเดียวเพื่อสะดวกแก่ผู้ตั้งตำรา มีชื่อเป็นคำศัพท์บ้าง มีชื่อตรงบ้างเมื่อรวมกันแล้วความหมายก็เช่นเดียวกัน เพราะฉะนั้นท่านจะต้องศึกษาต่อไป
จำพวกพิกัติ
๑. พิกัติเทวสุคนธ์ (กลิ่น ๒ อย่าง) รากบุนนาค รากมะซาง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเทวสุคนธ์
รากบุนนาค ขับลมในลำไส้
รากมะซาง แก้โลหิตแก้กำเดา
๒. พิกัติเทวตรีสุคนธ์ (กลิ่น ๓ สอง ๓ ) รากบุนนาค แก่นบุนนาค ดอกบุนนาค
รากมะซาง แก่นมะซาง ดอกมะซาง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเทวตรีสุคนธ์
รากบุนนาค ขับลมในลำไส้
แก่นบุนนาค แก้รัตตะปิตตะโรค
ดอกบุนนาค บำรุงโลหิต แก้กลิ่นเหม็นสาบสางในร่างกาย
รากมะซาง แก้โลหิตกำเดา
แก่นมะซางรสหวาน แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้ไข้สำประชวน
ดอกมะซางกลิ่นหอม ทำใจให้ชุ่มชื่น ชูกำลัง
๓.พิกัติตรีสินธุรส รากมะตูม เทียนขาว น้ำตาลกรวด
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีสินธุรส
รากมะตูมรสปร่าชาขื่นเล็กน้อย แก้พิษฝีพิษไข้ แก้สติเผลอ รักษาน้ำดี
เทียนขาวรสเผ็ดร้อน แก้ลม แก้ดีพิการ ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขาว
น้ำตาลกรวดรสหวาน แก้ร้อนในระหายน้ำ ขับปัสสาวะทำให้ใจชุ่มชื่น
๔. พิกัติตรีเกสรมาศ ลูกมะตูมอ่อน เปลือกฝิ่นต้น เกสรบัวหลวง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีเกสรมาศ
 
๖๘ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
ลูกมะตูมอ่อน บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับผายลม
เปลือกฝิ่นต้นรสฝาด คุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้ลงแดง แก้ปวดเบ่ง แก้ปวดเมื่อยตาม
ร่างกาย
เกสรบัวหลวงกลิ่นหอมรสฝาด บำรุงกำลัง ทำให้ใจชุ่มชื่น คุมธาตุ
๕. พิกัติตรีฉินทลามกา โกฐน้ำเต้า ลูกสมอไทย รงทอง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีฉินทลามกา
โกฐน้ำเต้ารสฝาดมัน ระบายท้อง บำรุงธาตุ ขับพยาธิ์ แก้ริดสีดวงทวาร ขับลม รู้ถ่าย รู้ปิด
ลูกสมอไทยรสเปรี้ยวฝาดขม แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้ลมจุกเสียดผายธาตุ ถ่ายและรู้ปิดเอง
รงทองรสเอียนเบื่อ ถ่ายลม ถ่ายเสมหะ ถ่ายน้ำเหลืองเสียและโลหิต
๖. พิกัติตรีอมฤต รากกล้วยตีบ รากมะกอก รากมะดอม
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีอมฤต
รากกล้วยตีบ แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากมะกอก ทำให้ชุ่มคอแก้ร้อนในระหายน้ำ ขับปัสสาวะ
รากมะดอม แก้ไข้ บำรุงธาตุ ช่วยย่อยอาหาร ดับพิษโลหิต เจริญอาหาร
๗.พิกัติตรีทิพรส (รสเลิศ ๓ อย่าง) โกฐกระดูก เนื้อไม้ อบเชยไทย
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีทิพรส
โกฐกระดูกกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองเสมหะ (ลมในตอนเช้า) บำรุงกระดูก
เนื้อไม้กลิ่นหอมรสเย็น บำรุงโลหิตในหัวใจ บำรุงตับปอดให้เป็นปกติ
อบเชยไทยรสหวานหอม บำรุงดวงจิต แก้อ่อนเพลีย บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง ขับผายลม
๘. พิกัติตรีทุรวสา ลูกโหระพาเทศ ลูกกระวาน ลูกราชดัด
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีทุรวสา
ลูกโหระพาเทศ แก้บิด ทำอุจจาระไม่ให้เกาะลำไส้ แก้พิษตานทราง
ลูกกระวานรสเผ็ดเล็กน้อย แก้รำมะนาด แก้ลม แก้เสมหะ ให้เปิดธาตุ
ลูกราชดัดรสขม แก้กระษัย บำรุงน้ำดี
๙. พิกัติตรีวาตผล ลูกสะค้าน รากพริกไทย รากข่า
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีวาตผล
ลูกสะค้าน แก้ลมแน่นในทรวงอก
รากพริกไทยรสร้อน แก้ในกองลม บำรุงธาตุไฟ แก้ลมอันเย็นทั่วสรรพางค์กาย แก้เสมหะ
รากข่ารสปร่าเล็กน้อย แก้เลือด แก้ชา แก้เสมหะและโลหิต
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๖๙
 
๑๐. พิกัติตรีอากาศผล รากขิง กระลำพัก อบเชยเทศ
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีอากาศผล
รากขิงรสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย แก้ลม แก้เสมหะ บำรุงเสียงให้ไพเราะ แก้พรรดึก เจริญอาหาร แก้
แน่นในอก
กระลำพักรสขมหวานเย็นมัน แก้ลมอังคมังคานุสารี แก้ตรีสมุฏฐาน แก้โลหิตเป็นพิษ
อบเชยเทศรสหวานเผ็ดร้อน แก้จับไข้ บำรุงดวงจิต แก้อ่อนเพลีย ปลุกธาตุอันดับให้เจริญ แก้
ไข้สันนิบาต
๑๑. พิกัติตรีปิตผล รากเจตมูลเพลิงเทศ รากกะเพรา รากผักแพวแดง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีปิตผล
รากเจตมูลเพลิงรสร้อน แก้จตุการระเตโช กระจายลม ฆ่าพยาธิ์ แก้คุดทะราด แก้ริดสีดวง บำรุง
ธาตุ
รากกะเพรารสร้อนเผ็ดปร่า บำรุงธาตุ แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง ท้องอืด ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ แก้พิษตานทราง ขับผายลม ทำให้เรอและแก้จุกเสียด
รากผักแพวแดงรสร้อน แก้ลมริดสีดวงและหืดไอ แก้ท้องมาน แก้กระเพาะอาหารพิการ แก้
อุจจาระธาตุ แก้เส้นประสาทพิการ
๑๒. พิกัติตรีพิษจักร กานพลู ลูกผักชีล้อม ลูกจันทน์เทศ
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีจักร
กานพลูรสเผ็ดปร่า แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชา แก้พิษเลือด แก้พิษน้ำเหลือง
แก้รัตตะปิตตะโรค แก้หืด ทำอาหารให้งวด แก้ปวดฟัน แก้รำมะนาด
ลูกผักชีล้อมกลิ่นหอม ขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ แก้หอบ บำรุงปอดตับ แก้ไอ
ลูกจันทร์เทศกลิ่นหอมรสฝาดหวานสุขุม แก้ระหายน้ำ บำรุงกำลัง แก้ลม และจุกเสียด แก้กำเดา
แก้ท้องร่วง แก้ปวดรัดมดลูก ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้บิด แก้ธาตุพิการ
๑๓.พิกัติตรีสัตกุลา เทียนดำ ลูกผักชีลา ขิงสด
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีสัตกุลา
เทียนดำกลิ่นหอมรสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย ขับเสมหะ ขับลมในลำไส้ แก้อาเจียน บำรุงโลหิต แก้
น้ำลายเหนียว
ลูกผักชีลารสขมฝาดหวาน แก้โรคในคอ บำรุงธาตุไฟ แก้อาเจียน แก้ไข้ แก้ริดสีดวงตา
 
๗๐ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
ขิงสดรสเผ็ดร้อน แก้ลมในกองธาตุไฟให้กระจาย แก้พรรดึก แก้จุกเสียด แก้โรคในอก
แก้ไข้ ๑๐ ประการให้สมบูรณ์
๑๔. พิกัติตรีสันนิบาตผล (หรือตรีสัพโลหิตะผล) ลูกดีปลี รากกะเพราแดง รากพริกไทย
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีสันนิบาตผล
ลูกดีปลีรสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย แก้ปัถวีธาตุ ๒๐ ประการ
รากกะเพราแดงรสเผ็ดร้อน บำรุงธาตุ แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้พิษตานทราง ขับผายลมทำให้เรอ แก้จุกเสียด
รากพริกไทยรสเผ็ดร้อน แก้ในกองลม บำรุงธาตุไฟ แก้ลมอันเย็นทั่วสรรพางค์กาย
๑๕. พิกัติตรีเสมหผล รากช้าพลู รากดีปลี รากมะกล่ำ
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีเสมหผล
ลูกช้าพลู ขับสอเสมหะ
รากดีปลีรสเผ็ดร้อน แก้เส้นอัมพฤกษ์ อัมพาต ดับพิษปัตตะฆาต แก้ตัวร้อน แก้คุดทะราด
ให้ปิดธาตุ
รากมะกล่ำรสเปรี้ยวขื่นเล็กน้อย แก้สะอึก แก้ลมปั่นป่วนในท้อง ล้างเสมหะในคอ แก้เสียงแห้ง
๑๖. พิกัติตรีผลา ลูกสมอไทยแก่ ลูกสมอพิเภกแก่ ลูกมะขามป้อมแก่
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีผลา
ลูกสมอไทยแก่รสเปรี้ยวฝาดขม แก้โลหิต แก้น้ำดี แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้ลมจุกเสียด ผายธาตุ รู้ถ่าย
รู้ปิด
ลูกสมอพิเภกแก่รสฝาด แก้กองธาตุ แก้ไข้ แก้โรคตา
ลูกมะขามป้อมแก่รสฝาดเปรี้ยว แก้เสมหะ แก้ไข้เจือลม
๑๗. พิกัติตรีกฎุก เม็ดพริกไทย เง่าขิงแห้ง ดอกดีปลี
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีกฏุก
เม็ดพริกไทยรสเผ็ดร้อน แก้ลม แก้เสมหะ บำรุงธาตุไฟ
เง่าขิงแห้งรสหวานเผ็ด แก้อากาศธาตุ ๑๐ แก้ไข้ แก้ลมพานไส้ แก้พรรดึก
ดอกดีปลีรสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย แก้ปัถวีธาตุ ๑๐ ประการ
๑๘. พิกัติตรีสาร รากเจตมูลเพลิงแดง รากสะค้าน รากช้าพลู
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีสาร
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๗๑
 
รากเจตมูลเพลิงแดงรสร้อน กระจายเลือดลม แก้จตุการะเตโช ฆ่าพยาธิ์ แก้คุดทะราด แก้ริดสีดวง
บำรุงธาตุ
รากสะค้านรสร้อน แก้ลมอันเกิดแต่กองธาตุพิการ
รากช้าพลูรสร้อน แก้คูถเสมหะ แก้ลม แก้เมื่อย
๑๙. พิกัติตรีเพชรสมคุณ รางหางจระเข้ ฝักราชพฤกษ์ รงทอง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีเพชรสมคุณ
รางหางจระเข้รสเย็น แก้หนองใน แก้ปวดศีรษะ
ฝักราชพฤกษ์รสหวานเย็น แก้ระหายน้ำ ทำให้เกิดกำลัง แก้อุระเสมหะ แก้จุกเสียด แก้กำเดา
แก้ร่างกายซูบซีดผอมให้สมบูรณ์
รงทองรสเอียนเบื่อ ถ่ายลม ถ่ายเสมหะ ถ่ายน้ำเหลือง
๒๐. พิกัติตรีพลธาตุ รากกระทือ รากไพล รากตะไคร้หอม
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติพลธาตุ
รากกระทือ แก้ไข้ตัวเย็น
รากไพล แก้เลือดกำเดาออกทางจมูกและปาก แก้อาเจียนเป็นโลหิต
รากตะไคร้หอมรสเผ็ดร้อน แก้ริดสีดวงในปาก (สตรีกินตกลูก)
๒๑. พิกัติตรีธารทิพย์ รากไทรย้อย รากราชพฤกษ์ รากมะขามเทศ
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีธารทิพย์
รากไทรย้อย บำรุงน้ำนม แก้กาฬเลือด ขับปัสสาวะ
รากราชพฤกษ์ ฆ่าเชื้อคุดทะราด
รากมะขามเทศ ชะล้างบาดแผล
๒๒. พิกัติตรีสุคติสมุฏฐาน รากมะเดื่อชุมพร รากแคแดง รากเพกา
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติสุคติสมุฏฐาน
รากมะเดื่อชุมพร แก้ไข้ กระทุ้งพิษไข้ กล่อมเสมหะและโลหิต แก้ไข้หัว ไข้พิษ ไข้กาฬ
รากแคแดง คุมธาตุ แก้ลม ชะล้างบาดแผล
รากเพกา บำรุงธาตุไฟ แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง แก้อักเสบ ทำให้เกิดน้ำย่อย
อาหาร
 
๗๒ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
๒๓. พิกัติตรีผลสมุฏฐาน ลูกมะตูม ลูกยอ ลูกผักชีลา
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีผลสมุฏฐาน
ลูกมะตูม บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับผายลม
ลูกยอรสร้อน ขับผายลมในลำไส้และกระเพาะอาหาร
ลูกผักชีลารสขมฝาดหวาน แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ไข้ แก้ริดสีดวงในตา
๒๔. พิกัติตรีญาณรส ไส้หมาก รากสะเดา เถาบอระเพ็ด
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีญาณรส
ไส้หมากรสจืด ดับพิษร้อนภายใน ขับปัสสาวะ
รากสะเดารสขมฝาดเย็น แก้เสมหะซึ่งเกาะแน่นในทรวงอก แก้เสมหะจุกคอ
บอระเพ็ดรสขมฝาดเย็น แก้ฝีดาษ แก้ไข้เหนืออันเกิดเพื่อโลหิต แก้ไข้ตรีโทษ ทำให้เกิด
กำลัง บำรุงไฟธาตุให้สมบูรณ์
๒๕. พิกัติตรีกาฬพิษ รากกระชาย รากข่า รากกระเพราแดง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีกาฬพิษ
รากกระชายรสเผ็ดร้อนขม บำรุงความกำหนัด แก้กามตายด้าน แก้บิด ปวดมวน แก้มูกเลือด
รากข่ารสปร่าเล็กน้อย แก้เลือด แก้ชา แก้เสมหะ ขับโลหิต
รากกระเพราแดงรสเผ็ดร้อน บำรุงธาตุ แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้พิษ
ตานทราง ขับผายลมทำให้เรอ แก้จุกเสียด
๒๖. พิกัติตรีสุคนธ์ (กลิ่นหอม ๓ อย่าง) ใบกระวาน อบเชยเทศ รากพิมเสน
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีสุคนธ์
ใบกระวาน ขับผายลม แก้ไข้เชื่อมซึม ขับเสมหะ แก้รำมะนาด แก้ลมให้ปิดธาตุ
อบเชยเทศรสหวานเผ็ดร้อน ปลุกธาตุอันดับให้เจริญ แก้ไข้สันนิบาต แก้พิษร้อน แก้ไข้จับ
บำรุงดวงจิต แก่อ่อนเพลีย
รากพิมเสน แก้ริดสีดวงจมูก กระจายลม แก้ไข้หนาวๆ ร้อนๆ
๒๗. พิกัติตรีกันสวาต ลูกเร่วใหญ่ ลูกจันทน์เทศ กานพลู
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตรีกันสวาต
ลูกเร่วใหญ่ แก้ไข้เพื่อดีและเสมหะ แก้ริดสีดวงทวารทั้ง ๙
ลูกจันทน์เทศกลิ่นหอมรสฝาดหวานสุขุม แก้ระหายน้ำ บำรุงกำลัง แก้ลมจุกเสียด แก้กำเดา แก้
ท้องร่วง แก้ปวดรัดมดลูก แก้ในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้บิด แก้ธาตุพิการ
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๗๓
 
กานพลูรสเผ็ดปร่า แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชา แก้หืด ทำอาหารให้งวด แก้ปวดฟัน
แก้รำมะนาด
๒๘. พิกัติตรีสุรผล สมุลแว้ง เนื้อไม้ เทพธาโร
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติสุรผล
สมุลแว้งกลิ่นหอมฉุนรสปร่า แก้ลมวิงเวียน ลมทำให้ใจสั่น แก้พิษหวัดกำเดา ขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ
เนื้อไม้กลิ่นหอมรสเย็น บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น บำรุงตับปอด
เทพธาโร แก้ลมจุกเสียดแน่นเฟ้อ แก้ปวดท้อง ขับผายลม ขับลมในลำไส้และ
กระเพาะอาหารให้เรอ บำรุงธาตุ
๒๙. พิกัติจตุกาลธาตุ หัวว่านน้ำ รากเจตมูลเพลิงแดง แคแตร นมสวรรค์
หัวว่านน้ำกลิ่นหอม แก้ปวดท้อง ขับลมในลำไส้ แก้จุกเสียด แก้ธาตุพิการ
รากเจตมูลเพลิงแดงรสร้อน แก้จตุการะเตโช กระจายลม ฆ่าพยาธิ์ แก้คุดทะราด แก้ริดสีดวง
บำรุงธาตุ
แคแตรรสหวาน แก้เสมหะและลม
นมสวรรค์ แก้พิษฝี พิษตะขาบแมลงป่อง และลมในทรวงอก แก้โลหิตในท้อง แก้ไข้
ขับลมให้ซ่านออกมา
๓๐. พิกัติจตุทิพคันธา ดอกพิกุล ชะเอมเทศ รากมะกล่ำเครือ ขิงแครง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติจตุทิพคันธา
ดอกพิกุล แก้ลม แก้โลหิต แก้เสมหะ
ชะเอมเทศรสหวาน ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจ แก้กำเดา แก้น้ำลายเหนียว แก้เสมหะ ทำให้ชุ่มคอ
รากมะกล่ำเครือรสเปรี้ยวขื่นเล็กน้อย แก้สะอึก แก้ลมป่วนในท้อง ล้างเสมหะในคอ แก้เสียงแห้ง
ขิงแครงรสหวานเผ็ดร้อน แก้ไข้จับ แก้พรรดึก แก้ลมพานไส้ แก้แน่นจุกเสียด แก้นอนไม่หลับ
บำรุงธาตุ แก้คลื่นเหียนอาเจียน
๓๑. พิกัติจตุผลาธิกะ ลูกสมอไทยแก่ ลูกสมอพิเภกแก่ ลูกสมอเทศแก่ มะขามป้อมแก่
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติจตุผลาธิกะ
ลูกสมอไทยรสเปรี้ยวฝาดขมเล็กน้อย แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้ลมจุกเสียด ผายธาตุ ถ่ายรู้ปิดธาตุ
 
๗๔ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
ลูกสมอพิเภกรสฝาด แก้เสมหะ แก้ลมอันพิการ
ลูกสมอเทศรสเปรี้ยวฝาดจัดกว่าสมอไทย ระบายอ่อนๆ ถ่ายเสมหะ ถ่ายลม รู้ถ่ายเองปิดเอง
ลูกมะขามป้อมรสเปรี้ยวฝาดขม แก้ไข้เจือลม แก้เสมหะ แก้ไข้เพื่อเสมหะ
๓๒. พิกัติวาตผล รากขิง กระลำพัก อบเชยเทศ โกฐหัวบัว
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติจตุวาตผล
รากขิง ทำให้ผิวหนังสดชื่น
กระลำพักรสหวานเย็นมัน แก้ลมอังคมังคานุสารี แก้ตรีสมุฏฐาน แก้โลหิต
อบเชยเทศรสหวานเผ็ดร้อน ปลุกธาตุอันดับให้เจริญ แก้ไข้สันนิบาต แก้พิษร้อน แก้เจ็บไข้ บำรุง
หัวใจ แก้อ่อนเพลีย
โกฐหัวบัว แก้ลมในกองริดสีดวง กระจายลมทั้งปวง (คือลมที่คั่งค้างอยู่ในลำไส้เป็น
ตอนๆ ทำให้ผายหรือเรอออกมา)
๓๓. พิกัติเบญจามฤต (น้ำทิพย์ทั้ง ๕ อย่าง) น้ำนมสด น้ำส้มสายชู น้ำมันเนย น้ำผึ้ง น้ำอ้อย
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเบญจามฤต
น้ำนมสดรสหวานยิ่ง บำรุงกำลัง แก้นอนมิหลับ แก้ลมเจริญไฟธาตุ
น้ำส้มสายชู ขับลมให้แล่นทั่วกาย ชูกำลังและชีพจร
น้ำมันเนย กันปิดธาตุ (แต่ว่าทำให้เกิดลม) เจริญไฟธาตุ
น้ำผึ้งรสหวาน ทำให้ผายธาตุให้ผอม แก้ลงท้อง แก้ไข้ตรีโทษ
น้ำอ้อยรสหวาน ขับปัสสาวะให้มีกำลัง แก้กำเดาและลม กระจายเสมหะ ผายธาตุ แก้ไข้
สำประชวน
๓๔. พิกัติเบญจโลกวิเชียร รากมะเดื่อชุมพร รากชิงชี่ รากท้าวยายม่อม รากหญ้านาง รากคนทา
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเบญจโลกวิเชียร
รากมะเดื่อชุมพรรสฝาดสุขุม แก้ไข้ กล่อมเสมหะและโลหิต
รากชิงชี่รสขม แก้ไข้เพื่อดี แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้โรคตา
รากท้าวยายม่อมรสขม แก้ไข้เหนือ แก้ไข้พิษ ตัดไข้จับ
รากหญ้านางรสจืดขม แก้ไข้ ถอนพิษผิดสำแดง แก้ไข้หัว
รากคนทารสขม แก้ไข้พิษ ไข้เส้น แก้ปวดเมื่อย
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๗๕
 
๓๕. พิกัติจันทน์ทั้ง ๕ แก่นจันทน์แดง แก่นจันทน์ขาว แก่นจันทน์เทศ แก่นจันทน์ชะมด
แก่นจันทนา
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติจันทน์ทั้ง ๕
แก่นจันทน์แดงรสขมเย็น แก้ไข้เพื่อดี แก้บาดแผล แก้รัตตะปิตตะโรค
แก่นจันทน์ขาวรสขมหวาน แก้ไข้เพื่อดี แก้ตับพิการ แก้ระหายน้ำ
แก่นจันทน์เทศกลิ่นหอมรสขม แก้ไข้ดีเดือด ดีพลุ่ง แก้กระสับกระส่าย ตาลอย เผลอสุติ บำรุงตับ
ปอด หัวใจ น้ำดี
แก่นจันทน์ชะมดรสขมสุขุม บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ไข้ ทำให้หัวใจ
ชื่นบานสดใส ชูกำลัง
แก่นจันทนากลิ่นหอมรสเย็น บำรุงตับปอด หัวใจ แก้ร้อนในระหายน้ำ
๓๖. พิกัติเกสรทั้ง ๕ ดอกมะลิ ดอกพิกุล ดอกสารภี ดอกบุนนาค เกสรบัวหลวง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเกสรทั้ง ๕
ดอกมะลิกลิ่นหอมรสเย็น บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้โรคตา
ดอกพิกุลกลิ่นหอมรสเย็น แก้ไข้จับ แก้ไข้หมดสติ แก้เพ้อคลั่ง
ดอกสารภีกลิ่นหอมรสขม แก้โลหิตพิการ เจริญอาหาร
ดอกบุนนาคกลิ่นหอมรสสุขุม แก้ไข้ แก้ลมหาวเรอ แก้ตามัว ลมทำให้หูอื้อ
เกสรบัวหลวงกลิ่นหอมรสฝาด แก้ไข้ปัถวีธาตุพิการ แก้ลม
๓๗. พิกัติตานทั้ง ๕ รากตานโตนด รากตานดำ รากตานเสี้ยน รากตานหม่อน รากตานขโมย
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติตานทั้ง ๕
รากตานโตนดรสหวานเย็น แก้พิษตานทราง ชูกำลัง ขับพยาธิ์
รากตานดำรสเอียนเค็มเล็กน้อย แก้ตานทราง ขับพยาธิ์ ขับไข้ในกระดูก ขับไส้เดือน
รากตานเสี้ยนรสจืดเบื่อเมาเล็กน้อย ขับพยาธิ์ทุกชนิด แก้พิษตานซาง แก้อุจจาระสีต่างๆ
กล่อมอาจม
รากตานหม่อนรสหวานเย็นชุ่ม แก้พิษตานทราง คุมธาตุ ขับไส้เดือน บำรุงเนื้อหนังให้สดชื่น
รากตานขโมย (รากตาน) รสเบื่อเมา ขับพยาธิ์ทุกชนิด แก้พิษตานทราง แก้ธาตุพิการ
๓๘.พิกัติดีทั้ง ๕ ดีงูเหลือม ดีหมูป่า ดีวัวป่า ดีจระเข้ ดีตะพาบน้ำ
 
๗๖ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติดีทั้ง ๕
ดีงูเหลือมรสขมหวานเล็กน้อย ระบายพิษไข้ ทำยาให้แล่นเร็ว กระตุ้นเตือนลำไส้ให้ทำงาน
ดีหมูป่ารสขม บำรุงโลหิต บำรุงน้ำดี ทำยาให้แล่นเร็ว
ดีวัวป่ารสขม แก้ไข้เพื่อลม แก้ไข้เพื่อดีพิการ แก้ไข้ดีซ่าน ทำยาให้แล่นเร็ว
ดีจระเข้รสขมคาว ขับน้ำคาวปลา ขับเลือดร้าย ทำยาให้แล่นเร็ว
ดีตะพาบน้ำรสขมคาว แก้ไข้สันนิบาต แก้ลมวิงเวียนหน้ามืดตามัว แก้พิษกาฬ แก้โรคตา
๓๙. พิกัติเหล็กทั้ง ๕ แก่นพยามือเหล็ก แก่นขี้เหล็ก เถาวัลย์เหล็ก ว่านสากเหล็ก สนิมเหล็ก
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเหล็กทั้ง ๕
แก่นพญามือเหล็กรสขมเมา ตัดจับไข้ ระงับพิษโลหิต แก้ไข้ร้อน
แก่นขี้เหล็กรสขม แก้กระษัย แก้เลือดระดู ถอนพิษผิดสำแดง
เถาวัลย์เหล็กรสขม ขับปัสสาวะ แก้กล่อนลงฝัก แก้ปัสสาวะพิการ
ว่านสากเหล็กรสปร่าขื่น แก้มดลูกพิการ บำรุงกำลังร่างกายให้แข็งแรง
สนิมเหล็กรสฝาดหวาน บำรุงโลหิต แก้คุดทะราด ห้ามเลือด แก้ม้ามย้อย แก้ตับทรุด ตับแลบ
เนื่องจากไข้ป่า
๔๐. พิกัติเบญจกูล รากช้าพลู เถาสะค้าน ดอกดีปลี เง่าขิงแห้ง รากเจตมูลเพลิง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเบญจกูล
รากช้าพลู แก้คูถเสมหะ แก้ธาตุ บำรุงธาตุ
เถาสะค้าน ขับลม บำรุงธาตุ
ดอกดีปลี แก้ปัถวีธาตุ ๒๐ ประการ
เง่าขิงแห้ง เจริญอากาศธาตุ
รากเจตมูลเพลิงแดงรสร้อน แก้จตุการเตโช กระจายลม ฆ่าพยาธิ์ แก้คุดทะราด แก้ริดสีดวง
บำรุงธาตุ
๔๑. พิกัติเบญจผลธาตุ (ผลแก้ธาตุ ๕ อย่าง) หัวกกลังกา หัวแห้วหมู หัวหญ้าชันกาด หัวเปราะ หัวเต่าเกียด
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเบญจผลธาตุ
หัวกกลังกา ขับโลหิต (เนื่องจากช้ำใน) แก้ธาตุพิการ ขับน้ำดีให้ตกลำไส้ แก้โรคในปาก
บำรุงธาตุ แก้เสมหะ
หัวแห้วหมูรสหวานเย็นมันเล็กน้อย บำรุงกำลัง บำรุงครรภ์รักษา บำรุงธาตุ ขับลมในลำไส้
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๗๗
หัวหญ้าชันกาด แก้ทางเดินปัสสาวะ แก้ปัสสาวะพิการ ขับปัสสาวะ แก้กระเพาะปัสสาวะ
พิการ ขับธาตุไข่ขาวในปัสสาวะขุ่นข้น
หัวเปราะรสเผ็ดขม แก้เสมหะ เจริญไฟธาตุ แก้ลงท้อง
หัวเต่าเกียดกลิ่นหอมรสเย็นขมเล็กน้อย แก้ตับทรุด ดับพิษที่ตับปอดหัวใจ
 
๔๒. พิกัติเบญจมูลน้อย (รากน้อย ๕ อย่าง) หญ้าเกล็ดหอยทั้ง ๒ รากละหุ่งแดง รากมะเขือขาว
รากมะเขือหนาม
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเบญจมูลน้อย
หญ้าเกล็ดหอยทั้ง ๒ รสเย็น แก้ไข้ ดับพิษ ระงับพิษร้อน แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากระหุ่งแดงรสจืด แก้ช้ำรั่ว ขับน้ำนม ขับเลือดลม
รากมะเขือขาว กระทุ้งพิษไข้ แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากมะเขือหนามรสขื่นเอียนเปรี้ยว ขับเสมหะ ทำน้ำลายให้น้อย แก้ไข้สันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว
๔๓. พิกัติเบญจมูลใหญ่ (รากใหญ่ ๕ อย่าง) รากมะตูม รากลำไย รากเพกา รากแคแตร รากคัดลิ้น
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเบญจมูลใหญ่
รากมะตูมรสปร่าชาขื่นเล็กน้อย แก้พิษฝีพิษไข้ แก้หอบหืดไอ แก้เสมหะและดี แก้อชินโรค แก้ลม
แก้มุตกิดมุตฆาต แก้ลมอันแน่นอยู่ในทรวงอกและยอกเสียดเกลียวข้างทั้งสอง
รากลำไย แก้เสมหะและลม
รากเพกา บำรุงธาตุ แก้ไข้สันนิบาต แก้ท้องร่วง แก้อักเสบ ทำให้เกิดน้ำย่อยอาหาร
รากแคแตรรสหวานเย็น แก้เสมหะและลม
รากคัดลิ้นรสร้อนจัด แก้เส้นเอ็นพิการ บำรุงเส้นเอ็น
๔๔. พิกัติเบญจโลธิกะ แก่นจันทน์แดง แก่นจันทน์ขาว แก่นจันทน์ชะมด ต้นเนระภูสี ต้นมหาสดำ
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเบญจโลธิกะ
แก่นจันทร์แดงรสขมเย็น แก้ไข้เพื่อดี แก้บาดแผล แก้รัตตะปิตตะโรค
แก่นจันทร์ขาวรสขมหวาน แก้ไข้เพื่อดี แก้ตับพิการ แก้ระหายน้ำ
แก่นจันทร์ชะมดรสขมสุขุม บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน แก้ไข้ ชูกำลัง
 
๗๘ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
ต้นเนระภูสีรสฝาด แก้ไข้กาฬ กล่อมพิษทั้งปวง แก้ไข้สันนิบาต ดับพิษไข้สมาน บิดแก้
มูกเลือด แก้ไข้ท้องเสีย แก้ลิ้นคอเปื่อย แก้ไอ แก้ธาตุพิการ เจริญอาหาร
ต้นมหาสดำรสเย็น แก้กาฬ แก้พิษในกระดูก แก้ไข้มีวงแว่นสีแดงและดำผุดตามผิวหนัง
๔๕. พิกัติบัวทั้ง ๕ บัวสัตตบุษย์ บัวสัตตบรรณ บัวลินจง บัวจงกลนี บัวนิลอุบล
สรรพคุณพิกัติบัวนี้ ท่านกล่าวรวมเป็นสรรพคุณว่า รสขมฝาดชุกำลัง บำรุงหัวใจ แก้ลมพานไส้ แก้อุจจาระธาตุ แก้ไข้เพื่อลม แก้โลหิต แก้ไข้รากสาด
๔๖. บัวพิเศษ ๖ อย่าง บัวหลวงแดง บัวหลวงขาว บัวสัตตบงกชแดง บัวสัตตบงกชขาว บัวเผื่อน
บัวขม
ท่านกล่าวไว้เป็นสรรพคุณรวมว่า รสขมฝาด แก้ไข้อันบังเกิดเพื่อธาตุทั้ง ๔ แก้ลม แก้เสมหะ แก้โลหิต บำรุงกำลัง ทำให้หัวใจชื่นบาน แก้ร้อนในระหายน้ำ
 
๔๗. พิกัติโหราทั้ง ๕ โหราอมฤต โหรามิคสิงคลี โหราเท้าสุนัข โหราบอน โหราเดือยไก่
ท่านกล่าวไว้เป็นสรรพคุณรวมว่า โหราทั้ง ๕ รสเบื่อเมา แก้พิษสัตว์ ทำให้อาเจียน ขับลม ขับระดูสตรี ขับโลหิตช้ำ
พิกัติโหราทั้ง ๖ โหราผักกูด โหราข้าวเหนียว โหราเขากระบือ โหราใบกลม โหรามหุรา
ท่านกล่าวเป็นสรรพคุณรวมของโหราพิเศษ ๖ อย่างนี้ว่า รสเมาเบื่อ แก้โรคพยาธิ์ผิวหนัง โรคกลาก เกลื้อน มะเร็ง คุดทะราด ฆ่าพยาธิ์บาดแผล แก้บาดทะยัก
๔๘. พิกัติเกลือทั้ง ๕ เกลือสินเธาว์ เกลือวิก เกลือพิก เกลือฝ่อ เกลือสมุทรี
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเกลือทั้ง ๕
เกลือสินเธาว์รสเค็ม แก้พรรดึก แก้ไข้ตรีโทษ แก้นิ่ว
เกลือวิกรสเค็มร้อน แก้อภิญญาณธาตุ แก้โรคท้องมาน
เกลือพิกรสเค็มหวาน ทำให้ชุ่มคอ บำรุงเสียงให้ไพเราะ
เกลือฝ่อรสเค็มมัน แก้พรรดึก แก้มูกเลือด บำรุงไฟธาตุ
เกลือสมุทรีรสเค็ม บำรุงธาตุทั้ง ๔ แก้น้ำดี แก้โรคตา แก้ท้องมาน แก้เสมหะพิการ
แก้บิดมูกเลือด บำรุงน้ำเหลือง
๕๐. พิกัติเกลือพิเศษ ๗ อย่าง เกลือสุญจระ เกลือเยาวภาษา เกลือวิธู เกลือด่างคลี เกลือกะตังมูตร
เกลือสมุทร เกลือสุวสา
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเกลือพิเศษ ๗ อย่าง
เกลือสุญจระ บำรุงน้ำเหลือง แก้น้ำเหลืองพิการ
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๗๙
 
เกลือเยาวภาษา บำรุงเสมหะ แก้หืดไอ
เกลือวิธู ช่วยย่อยอาหาร บำรุงน้ำเหลือง
เกลือด่างคลี ชำระล้างลำไส้ แก้ปัสสาวะพิการ
เกลือกะตังมูตรรสเค็มกร่อย แก้ลม แก้ปวดท้อง แก้โลหิตพิการ แก้ผอมเหลือง
เกลือสมุทรรสเค็ม บำรุงธาตุทั้ง ๔ แก้น้ำดีพิการ แก้โรคท้องมาน
เกลือสุวสารสเค็ม ระงับเสมหะ แก้โรคน้ำเหลืองเสีย
พิกัติทศมูลใหญ่ เบญจมูลน้อย เบญจมูลใหญ่
เบญจมูลน้อย–ใหญ่รวมกัน เรียกว่าทศมูลใหญ่ ส่วนสรรพคุณจงดูเอาตาม เบญจมูลน้อย–ใหญ่นั้นเถิด
๕๑. พิกัติปะระเมหะ ต้นก้นปิด ต้นตำแยทั้ง ๒ ผลกระวาน โกฐกระดูก ผลรักเทศ ตรีผลาวะสัง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติปะระเมหะ
ต้นก้นปิดรสกลิ่นหอมสุขุม แก้ไข้ แก้ดีรั่ว ดีข้น ดีซ่าน แก้ลมโลหิตกำเดา และโรคตา บำรุงอวัยวะให้แข็งแรง
ตำแยทั้ง ๒ รสเอียนเบื่อเล็กน้อย ขับเสมหะ ขับพยาธิ์เส้นด้ายในเด็กได้ดี
ลูกกะวานรสร้อน ขับเสมหะโลหิตและลม
โกฐกระดูกรสหอมมัน แก้ลมในกองเสมหะ (คือลมขึ้นในตอนเช้า)
ผลรักเทศรสขมฝาด ช่วยย่อยอาหาร แก้ปากคอเปื่อย แก้โรคฟัน แก้คุดทะราด ริดสีดวง
แก้ไส้เลื่อนในกระเพาะเบา
๕๒. พิกัติทศกุลาผล ผลเร่วใหญ่ ผลเร่วน้อย ผลผักชีลา ผลผักชีล้อม ชะเอมเทศ ชะเอมไทย
อำพันทอง อำพันเกสร อบเชยเทศ อบเชยไทย
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติทศกุลาผล
ผลเร่วใหญ่ แก้ไข้เพื่อดีและเสมหะ แก้ริดสีดวงทวารทั้ง ๙
ผลเร่วน้อย แก้ไข้ แก้ริดสีดวง แก้ไอหืด ไอเสมหะ แก้ระดูขาว
ผลผักชีลา รสขมฝาดหวาน แก้พิษตานทราง บำรุงธาตุ แก้สะอึก แก้ระหายน้ำ แก้คลื่นเหียน
ขับลมในลำไส้ แก้ไตพิการ
ผลผักชีล้อม ขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ แก้หอบ บำรุงปอด แก้ไอ
รากชะเอมเทศรสหวานชุ่ม ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น แก้กำเดา
 
๘๐ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
รากชะเอมไทยรสหวาน แก้โรคในคอ แก้ลม แก้รัตตะปิตตะโรค บำรุงธาตุ บำรุงกล้ามเนื้อให้เจริญ ขับเสมหะ แก้น้ำลายเหนียว
อำพันทอง อำพันเกสร รสเอียนคาวเล็กน้อย แก้ลม แก้เสมหะ ทำให้มีกำลัง บำรุงความกำหนัด
อบเชยเทศรสหวานเผ็ดร้อน แก้ลมอันฑพฤกษ์ ปลุกธาตุอันดับให้เจริญ แก้ไข้สันนิบาต แก้พิษร้อน
แก้อัมพาต แก้ไข้จับ บำรุงดวงจิต แก้อ่อนเพลีย บำรุงกำลัง ขับลมผาย
อบเชยไทย รสมันปร่าชา กลิ่นหอมเย็น แก้ไข้ บำรุงดวงจิตให้ชุ่มชื่น
๕๓. พิกัติเบญจโลหะ รากทองกวาว รากทองหลางหนาม รากทองหลางใบมน รากทองโหลง
รากทองพันชั่ง
สรรพคุณ เฉพาะอย่างในพิกัติเบญจโลหะ
รากทองกวาวรสเมาร้อน แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับพยาธิ์ แก้ริดสีดวงทวาร
รากทองหลางหนามรสเมาเอียน แก้ลม แก้เสมหะ แก้พยาธิ์ในท้อง แก้ตาแดง ตามัว ตาฟาง
รากทองหลางใบมนรสขมเอียน แก้น้ำดีพิการ แก้ไข้ แก้โรคตา แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากทองโหลงรสขมเอียน แก้น้ำดีพิการ แก้ไข้ แก้โรคตา แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากทองพันชั่งรสเมาเบื่อ ดับพิษไข้ แก้โรคผิวหนัง
 
๕๔. พิกัติสัตตโลหะ รากทองกวาว รากทองหลางหนาม รากทองหลางใบมน รากทองโหลง
รากทองพันชั่ง รากต้นใบทอง รากฟักทอง
สรรพคุณ เฉพาะอย่างในพิกัติสัตตโลหะ
รากทองกวาวรสเมาร้อน แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับพยาธิ์ แก้ริดสีดวงทวาร
รากทองหลางหนามรสเมาเอียน แก้ลม แก้เสมหะ แก้พยาธิ์ในท้อง แก้โรคตา
รากทองหลางใบมนรสขมเอียน แก้น้ำดีพิการ แก้ไข้ แก้โรคตา แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากทองโหลงรสขมเอียน แก้น้ำดีพิการ แก้ไข้ แก้โรคตา แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากทองพันชั่งรสเมาเบื่อ ดับพิษไข้ แก้โรคผิวหนัง
รากต้นใบทองรสเย็นเฝื่อน ถอนพิษ แก้โรคตับ ล้างลำไส้ แก้หนองใน
รากฟักท้องรสจืดเฝื่อน ดับพิษสัตว์กัดต่อย ถอนพิษร้อนต่างๆ แก้พิษฝี
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๘๑
 
๕๕. พิกัติเนาวะโลหะ รากทองกวาว รากทองหลางหนาม รากทองหลางใบมน รากทองโหลง
รากทองพันชั่ง รากต้นใบทอง เนื้อไม้ขันทองพยาบาท รากต้นทองเครือ
รากจำปาทอง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเนาวะโลหะ
รากทองกวาวรสเมาร้อน แก้ท้องอืดเฟ้อ ขับพยาธิ์ แก้ริดสีดวงทวาร
รากทองหลางหนามรสเมาเอียน แก้ลม แก้เสมหะ แก้พยาธิ์ในท้อง แก้โรคตา
รากทองหลางใบมนรสขมเอียน แก้น้ำดีพิการ แก้ไข้ แก้โรคตา แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากทองโหลงรสขมเอียน แก้น้ำดีพิการ แก้ไข้ แก้โรคตา แก้ร้อนในระหายน้ำ
รากทองพันชั่งรสเมาเบื่อ ดับพิษไข้ แก้โรคผิวหนัง
รากต้นใบทองรสเย็นเฝื่อน ถอนพิษ แก้โรคตับ ล้างลำไส้ แก้หนองใน
เนื้อไม้ขันทองพยาบาทรสเฝื่อนเมา แก้ลมพิษ แก้ประดง พิษในกระดูก ฆ่าพยาธิ์เรื้อน มะเร็ง
คุดทะราดผิวหนัง กามโรค
รากต้นทองเครือรสเผ็ด แก้ลม แก้โลหิต สมานลำไส้ คุมธาตุ
รากจำปาทองรสร้อน แก้ระดูเสีย ขับระดู แก้ลม ในกองหยาบ
 
๕๖. พิกัติสัตตเขา เขาควายเผือก เขาเลียงผา เขากวาง เขาวัว เขากระทิง เขาแกะ เขาแพะ
ท่านกล่าวเป็นสรรพคุณรวมว่า รสจืดเย็น มันคาว ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้กาฬ ถอนพิษผิดสำแดง ใช้ได้ทั้งภายในและภายนอก
 
๕๗. พิกัติเนาวะเขี้ยว เขี้ยวหมูป่า เขี้ยวหมี เขี้ยวเสือ เขี้ยวแรด งาช้าง เขี้ยวสุนัขป่า เขี้ยวปลาพยูร
เขี้ยวจรเข้ เขี้ยวเลียงผา
ท่านกล่าวเป็นสรรพคุณรวมว่า รสจืดคาวเล็กน้อย ดับพิษในกระดูก ไขข้อในเส้น แก้บวมอักเสบ ดับพิษไข้กาฬ ถอนพิษผิดสำแดง ดับพิษร้อนในระหายน้ำ
๕๘. พิกัติเนาวะหอย หอยขม หอยแคลง หอยตาวัว หอยพิมการัง หอยนางรม หอยกาบ หอยจุ๊บแจง หอยมุข หอยสังข์
ท่านกล่าวเป็นสรรพคุณรวมไว้ว่าเมื่อสุมแล้ว รสเค็มกร่อยขับลมและล้างลำไส้ แก้ไตพิการ ขับนิ่ว ขับปัสสาวะ บำรุงกระดูก แก้โรคกระษัย
๕๙. พิกัติไม้ทำด่าง ๖ อย่าง ด่างไม้สำโรง ด่างไม้ขี้เหล็ก ด่างไม้ตาตุ่ม ด่างไม้ขี้หนอน ด่างงวงตาล
ด่างหญ้าพันงู
 
๘๒ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
ท่านกล่าวเป็นสรรพคุณรวมไว้ว่า น้ำด่างต่างๆ เหล่านี้ รสเค็มเฝื่อน ชำระล้างลำไส้ ขับปัสสาวะ ขับมุตกิต แก้นิ่ว แก้โรคกระษัย
๖๐. พิกัติเกสรทั้ง ๕ ดอกมะลิ ดอกพิกุล ดอกสาระภี ดอกบุนนาค เกสรบัวหลวง
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเกสรทั้ง ๕
ดอกมะลิกลิ่นหอมรสเย็น บำรุงหัวใจชุ่มชื่น แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้โรคตา
ดอกพิกุลกลิ่นหอมรสเย็น แก้ไข้จับสั่น แก้ไข้หมดสติ แก้ไข้เพ้อคลั่ง
ดอกสาระภีกลิ่นหอมรสขม แก้โลหิตพิการ เจริญอาหาร
ดอกบุนนาคกลิ่นหอมรสสุขุม แก้ไข้ แก้ลมหาวเรอ แก้ตามัว ลมทำให้หูอื้อ
เกสรบัวหลวงกลิ่นหอมรสฝาด แก้ไข้ปัถวีธาตุพิการ แก้ลม
๖๑. พิกัติเกสรทั้ง ๗ ดอกมะลิ ดอกพิกุล ดอกสารภี ดอกบุนนาค เกสรบัวหลวง ดอกจำปา
ดอกกระดังงา
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเกสรทั้ง ๗
ดอกมะลิกลิ่นหอมรสเย็น บำรุงหัวใจให้ชื่นบาน แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้โรคตา
ดอกพิกุลกลิ่นหอมรสเย็น แก้ไข้จับสั่น แก้ไข้หมดสติ แก้ไข้เพ้อคลั่ง
ดอกสาระภีกลิ่นหอมรสขม แก้โลหิตพิการ เจริญอาหาร
ดอกบุนนาคกลิ่นหอมรสสุขุม แก้ไข้ แก้ลมหาวเรอ แก้ตามัว แก้ลมทำให้หูอื้อ
เกสรบัวหลวงกลิ่นหอมรสฝาด แก้ไข้ปัถวีธาตุพิการ แก้ลม
ดอกจำปากลิ่นหอมรสสุขุม ทำให้เลือดเย็น
ดอกกระดังงากลิ่นหอมรสสุขุม แก้ลมวิงเวียน ชูกำลัง ทำใจให้ชุ่มชื่น
๖๒. พิกัติเกสรทั้ง ๙ ดอกมะลิ ดอกพิกุล ดอกสาระภี ดอกบุนนาค เกสรบัวหลวง ดอกจำปา
ดอกกระดังงา ดอกลำเจียก ดอกลำดวน
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเกสรทั้ง ๙
ดอกมะลิกลิ่นหอมรสเย็น บำรุงหัวใจให้ชื่นบาน แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้โรคตา
ดอกพิกุลกลิ่นหอมรสเย็น แก้ไข้จับ แก้ไข้หมดสติ แก้ไข้เพ้อคลั่ง
ดอกสาระภีกลิ่นหอมรสสุขุม แก้โลหิตพิการ เจริญอาหาร
ดอกบุนนาคกลิ่นหอมรสสุขุม แก้ไข้ แก้ลมหาวเรอ แก้ตามัว แก้ลมทำให้หูอื้อ
เกสรบัวหลวงกลิ่นหอมรสฝาด แก้ไข้ปัถวีธาตุพิการ แก้ลม
ดอกจำปากลิ่นหอมรสสุขุม ทำให้เลือดเย็น
ดอกกระดังงากลิ่นหอมรสสุขุม แก้ลมวิงเวียน ชูกำลัง ทำใจให้สดชื่น
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๘๓
 
ดอกลำเจียกกลิ่นหอมรสเย็น แก้ไข้ แก้พิษโลหิต บำรุงหัวใจ
ดอกลำดวนกลิ่นหอมรสเย็น บำรุงหัวใจ แก้ลมเวียน ชูกำลัง
สรรพคุณรวมเกสรทั้ง ๙ นี้ท่านกล่าวรวมว่า เป็นยาเย็นล้อมตับดับพิษ บำรุงตับและบำรุงปอด ให้เกิดกำลัง บำรุงดวงจิตให้สดชื่น
๖๓. พิกัติโกฐทั้ง ๕ โกฐสอ โกฐเขมา โกฐหัวบัว โกฐเชียง โกฐจุฬาลัมพา
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติโกฐทั้ง ๕
โกฐสอรสขมมัน แก้ไข้ แก้หืด แก้ไอ ทำหัวใจให้ชุ่มชื่น
โกฐเขมากลิ่นหอม แก้โรคในปาก คอ แก้เสียดแทงสองราวข้าง แก้หอบ แก้ลมในกองธาตุ
โกฐหัวบัวกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองริดสีดวง กระจายลมทั้งปวง (คือลมที่คั่งอยู่ในลำไส้
เป็นตอนๆ ทำให้ผายออกมา)
โกฐเชียงกลิ่นหอมรสหวานขม แก้ไข้ แก้สะอึก แก้ไอ แก้เสียดแทงสองราวข้าง
โกฐจุฬาลัมพากลิ่นหอมฉุน แก้ไข้จับ แก้ไข้เจลียง (คือไข้ที่มีเม็ดผื่นขึ้นตามตัว เช่นเหือด หัด สุกใส ดำแดง รากสาก ประดง) แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้หืด แก้ไอ
๖๔. พิกัติโกฐทั้ง ๗ โกฐสอ โกฐเขมา โกฐหัวบัว โกฐเชียง โกฐจุฬาลัมพา โกฐกระดูก
โกฐก้านพร้าว
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติโกฐทั้ง ๗
โกฐสอรสขมมัน แก้ไข้ แก้หืด แก้ไอ ทำหัวใจให้ชุ่มชื่น
โกฐเขมากลิ่นหอม แก้โรคปาก ในคอ แก้เสียดแทงสองราวข้าง แก้หอบ แก้ลมในกองธาตุ
โกฐหัวบัวกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองริดสีดวง กระจายลมทั้งปวง (คือลมที่คั่งอยู่ในลำไส้
เป็นตอนๆ ทำให้ผายออกมา)
โกฐเชียงกลิ่นหอมรสหวานขม แก้ไข้ แก้สะอึก แก้เสียดแทงสองราวข้าง
โกฐจุฬาลัมพากลิ่นหอมฉุน แก้ไข้จับ แก้ไข้เจลียง (คือไข้ที่มีเม็ดผื่นขึ้นตามตัว เช่นเหือด หัด สุกใส ดำแดง รากสาก ประดง) แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้หืด แก้ไอ
โกฐกระดูกกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองเสมหะ (คือลมขึ้นในตอนเช้า) บำรุงกระดูก
โกฐก้านพร้าวรสขม แก้ไข้ซึ่งมีอาการให้สะอึก แก้หอบ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ไข้เรื้อรัง
 
๘๔ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
๖๕. พิกัติโกฐทั้ง ๙ โกฐสอ โกฐเขมา โกฐหัวบัว โกฐเชียง โกฐจุฬาลัมพา โกฐกระดูก โกฐก้านพร้าว โกฐพุงปลา โกฐชะฎามังษี
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติโกฐทั้ง ๙
โกฐสอรสขมมัน แก้ไข้ แก้หืด แก้ไอ ทำหัวใจให้ชุ่มชื่น
โกฐเขมากลิ่นหอม แก้โรคในปาก ในคอ แก้เสียดแทงสองราวข้าง แก้หอบ แก้ลมในกองธาตุ
โกฐหัวบัวกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองริดสีดวง กระจายลมทั้งปวง (คือลมที่คั่งอยู่ในลำไส้
เป็นตอนๆ ทำให้ผายออกมา)
โกฐเชียงกลิ่นหอมรสหวานขม แก้ไข้ แก้สะอึก แก้ไอ แก้เสียดแทงสองราวข้าง
โกฐจุฬาลัมพากลิ่นหอมรสฉุน แก้ไข้จับ แก้ไข้เจลียง (คือไข้ที่มีเม็ดผื่นขึ้นตามตัว เช่นเหือดหัด สุกใส ดำแดง รากสาก ประดง) แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้หืด แก้ไอ
โกฐกระดูกกลิ่นหอมรสมัน แก้ลมในกองธาตุเสมหะ (คือลมขึ้นในตอนเช้า) บำรุงกระดูก
โกฐก้านพร้าวรสขม แก้ไข้ซึ่งมีอาการให้สะอึก แก้หอบ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ไข้เรื้อรัง
โกฐพุงปลารสฝาด สมาน แก้โรคอุจจาระธาตุลงอติสาร ลงแดง แก้บิดมูกเลือด
โกฐชะฎามังษี กระจายหนองซึ่งเป็นก้อนอยู่ในร่างกาย ฆ่าแม่พยาธิ์ให้ออกจากร่างกาย
แก้ไส้ด้วนไส้ลาม (คือแผลเนื้อร้าย กินแต่ปลายองค์กำเนิดเข้าไป) ขับ
โลหิตสตรีเน่าเหม็น แก้ดีพิการ แก้พิษทั้งปวง
๖๖. พิกัติเทียนทั้ง ๕ เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว เทียนตาตั๊กแตน เทียนข้าวเปลือก
สรรพคุณเฉพาะอย่างในพิกัติเทียนทั้ง ๕
เทียนดำรสเผ็ดขม ขับเสมหะในร่างกายให้ลงสู่คูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อาเจียน บำรุง
โลหิตให้สมบูรณ์ (ใบและต้นเทียน แก้หนองใน เปลือก และต้น ขับระดู)
เทียนแดงรสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย แก้เสมหะ แก้ลม แก้น้ำดีพิการ แก้ลมเสียแทงสองราวข้าง
แก้คลื่นเหียนอาเจียน
เทียนขาวรสเผ็ดร้อนขม แก้ลม แก้ดีพิการ ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขาว
เทียนข้าวเปลือกกลิ่นหอมรสหวานเผ็ด บำรุงกำลัง ขับลมผาย แก้เส้นศูนย์กลางท้องพิการ
แก้ชีพจรอ่อน หรือพิการ แก้นอนสะดุ้ง (โทษน้ำดี) แก้คลั่ง
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๘๕
 
เทียนตาตั๊กแตนรสขมเผ็ดเล็กน้อย บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ แก้กำเดา
 
๖๗. พิกัติเทียนทั้ง ๗ เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว เทียนข้าวเปลือก เทียนตาตั๊กแตน
เทียนเยาวภาณี เทียนสัตตบุษย์
เทียนดำรสเผ็ดขม ขับเสมหะในร่างกายให้ลงสู่คูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อาเจียน บำรุงโลหิต
ให้บริบูรณ์ (ใบและต้นเทียน แก้หนองใน เปลือก และต้นเทียนขับระดู
ขาว)
เทียนแดงรสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย แก้เสมหะ แก้ลม แก้ดีพิการ แก้ลมเสียดแทงสองราวข้าง
แก้คลื่นเหียนอาเจียน
เทียนขาวรสเผ็ดร้อนขม แก้ลม แก้ดีพิการ ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขาว
เทียนข้าวเปลือกกลิ่นหอมรสหวานเผ็ด บำรุงกำลัง ขับลมผาย แก้เส้นศูนย์กลางท้องพิการ
แก้ชีพจรอ่อน หรือพิการ แก้นอนสะดุ้ง (โทษน้ำดีพิการ) แก้คลั่ง
เทียนตาตั๊กแตนรสขมเผ็ดเล็กน้อย บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ แก้กำเดา
เทียนเยาวภาณีกลิ่นหอมรสร้อน กระจายเสมหะ กระจายลมที่แล่นโครกครากอยู่ในท้อง
แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้จุกเสียด ขับลมที่ปั่นป่วนอยู่รอบขอบสะดือ
เทียนสัตตบุษย์กลิ่นหอมรสเผ็ดเล็กน้อย แก้ลมครรภ์รักษา แก้พิษระส่ำระสาย แก้ไข้ให้หอบและ
สะอึก
 
๖๘. พิกัติเทียนทั้ง ๙ เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว เทียนข้าวเปลือก เทียนตาตั๊กแตน
เทียนเยาวภาณี เทียนสัตตบุษย์ เทียนตากบ เทียนเกล็ดหอย
เทียนดำรสเผ็ดขม ขับเสมหะในร่างกายให้ลงสู่คูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อาเจียน บำรุงโลหิตให้สมบูรณ์ (ใบและลูกต้นเทียนแก้หนองใน เปลือกและต้นเทียนขับระดูขาว)
เทียนแดงรสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย แก้เสมหะ แก้ลม แก้ดีพิการ แก้ลมเสียดแทงสองราวข้าง
แก้คลื่นเหียนอาเจียน
เทียนขาวรสเผ็ดร้อนขม แก้ลม แก้ดีพิการ ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขาว
เทียนข้าวเปลือกกลิ่นหอมรสหวานเผ็ด บำรุงกำลัง ขับผายลม แก้เส้นศูนย์กลางท้องพิการ
แก้ชีพจรอ่อน หรือพิการ แก้นอนสะดุ้ง (โทษน้ำดีพิการ) แก้คลั่ง
เทียนตาตั๊กแตนรสขมเผ็ดเล็กน้อย บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ แก้กำเดา
 
๘๖ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
เทียนเยาวภาณีกลิ่นหอมรสร้อน กระจายเสมหะ กระจายลมที่ลั่นโครกครากอยู่ในท้อง
แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้จุกเสียดขับลมที่ปั่นป่วนอยู่รอบขอบสะดือ
เทียนสัตตบุศย์กลิ่นหอมรสเผ็ดร้อนเล็กน้อย แก้ลมครรภ์รักษา แก้พิษระส่ำระสาย แก้ไข้ให้หอบสะอึก
เทียนตากบกลิ่นหอมรสเผ็ดร้อนขม ขับลมในลำไส้ ให้ผายและเรอ แก้กระเพาะอาหารพิการ แก้
ธาตุกำเริบ หย่อน พิการ
เทียนเกล็ดหอยกลิ่นหอมรสเผ็ดร้อนขม แก้ลมวิงเวียน ทำให้หน้ามืดตามัว แก้โรคโลหิตจาง ปลายมือปลายเท้าเย็น
 
๖๙. โกฐพิเศษ โกฐกะกลิ้ง โกฐกักกรา โกฐน้ำเต้า
สรรพคุณเฉพาะอย่างในโกฐพิเศษ
โกฐกะกลิ้งรสเมา แก้โรคอันเกิดจากปากคอพิการ ขับพยาธิ์ ขับปัสสาวะ แก้พิษงู พิษตะขาบ
แมลงป่อง แก้ลมกระเพื่อมในท้อง แก้คลื่นเหียน แก้ลมพานไส้ แก้
ริดสีดวงทวาร แก้โลหิตพิการทำให้ตัวเย็น แก้ลมคูถทวาร ขับลมในลำไส้
แก้หนองใน
โกฐกักกรากลิ่นหอม แก้ลมคลื่นเหียน แก้ดีพิการ แก้ปวดหัวตัวร้อนนอนสะดุ้ง แก้ริดสีดวงทวาร
โกฐน้ำเต้ารสฝาดมัน ระบายท้อง บำรุงธาตุ ขับพยาธิ์ กระจายลม สมานและคุมธาตุ ถ่ายโรคตาเจ็บ โรคริดสีดวงทวารหนัก ขับลมให้ลงสู่คูถทวาร
๖๙. เทียนพิเศษ เทียนลวด เทียนแกลบ เทียนขม
สรรพคุณเฉพาะอย่างในเทียนพิเศษ
เทียนลวดรสขม แก้น้ำดีพิการ แก้กำเดา ให้นอนสะดุ้ง สะทกสะท้าน แก้คลั่งเพ้อ ขับน้ำดี
ให้ตกลำไส้
เทียนแกลบรสเผ็ดเล็กน้อย แก้ลมขึ้นเบื้องสูง (คือลมทำให้หูอื้อ) แก้ลมที่ขึ้นตาทำให้ตาพร่าลาย
เขม่นตามหน้า ขนหัวลุก
เทียนขมรสขม แก้ไข้ แก้ดีพิการ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว แก้นอนสะดุ้งผวาหลับๆ ตื่นๆ
สรรพคุณรวมเฉพาะพิกัติเป็นคำศัพท์
สรรพคุณรวมของพิกัติตรีผลา
แก้โรคเกิดจากดี แก้เสมหะในกองธาตุฤดู และสมุฏฐาน
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๘๗
 
สรรพคุณรวมของพิกัติตรีกฎุก
แก้โรคเกิดจากลมเสมหะ ดีในกองธาตุฤดู และอายุสมุฏฐาน
สรรพคุณรวมของพิกัติตรีสาร
แก้โรคเกิดจากเสมหะ ดีลมในกองธาตุฤดู และอายุสมุฏฐาน
สรรพคุณรวมของพิกัติตรีสาร
แก้โรคเกิดจากลมเสมหะ ดีลมในกองธาตุฤดู และอายุสมุฏฐาน
สรรพคุณรวมของพิกัติเบญจกูล
กระจายกองลม โลหิต แก้คูถเสมหะ ลมพานไส้ บำรุงในกองธาตุทั้ง ๔
สรรพคุณรวมของพิกัติเบญจโลกะวิเชียร
กระทุ้งพิษไข้ร้อน ถอนพิษผิดสำแดง แก้ไข้ต้นมือ
สรรพคุณรวมของพิกัติจันทน์ทั้ง ๕
แก้ไข้เพื่อดี และโลหิต บำรุงตับปอด บำรุงหัวใจ แก้พยาธิ์ บาดแผล
สรรพคุณรวมของพิกัติเกสรทั้ง ๕
แก้โรคตา แก้ร้อนในระหายน้ำ แก้ไข้จับ แก้ไข้เพื่อลม แก้ไข้เพื่อปัถวีธาตุให้เจริญอาหาร
สรรพคุณรวมของพิกัติตานทั้ง ๕
ขับพยาธิ์ แก้พิษตานทราง แก้อุจจาระธาตุพิการ บำรุงเนื้อหนังให้สมบูรณ์ บำรุงกระดูก
สรรพคุณรวมของพิกัติดีทั้ง ๕
แก้โรคทั้ง ๓ สมุฏฐาน คือดีโลหิต และธาตุที่พิการ ทำยาให้แล่นเร็ว
สรรพคุณรวมของพิกัติเหล็กทั้ง ๕
แก้พิษโลหิตทั้งบุรุษสตรี บำรุงกำลังให้แข็งแรง
สรรพคุณรวมของพิกัติเกลือพิเศษ
ชำระล้างลำไส้ เสมหะ ปัสสาวะ บำรุง และแก้ธาตุทั้ง ๔
สรรพคุณรวมของพิกัติบัวทั้ง ๕
รสขมฝาด ชูกำลัง บำรุงหัวใจ แก้ลมพานไส้ แก้อุจจาระธาตุ แก้ไข้เพื่อลม แก้โลหิตพิการ แก้ไข้รากสาด
สรรพคุณรวมของบัวพิเศษ
รสขมฝาด แก้ไข้อันเกิดแต่ธาตุทั้ง ๔ แก้ลม แก้เสมหะ แก้โลหิต บำรุงกำลัง
 
๘๘ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
สรรพคุณรวมของพิกัติเบญจโลหะ
แก้โรคดี แก้เสมหะ แก้ลมพิษ แก้ริดสีดวงทำลายพยาธิ์
สรรพคุณรวมของพิกัติสัตตโลหะ
แก้โรคดี แก้เสมหะ แก้ลมเป็นพิษ แก้ริดสีดวง ทำลายพยาธิ์ ดับพิษ ถอนพิษ ชำระล้างลำไส้ แก้โรคตับ
สรรพคุณรวมของพิกัติเนาวโลหะ
แก้โรคดี แก้เสมหะ แก้ลมเป็นพิษ แก้ริดสีดวง ทำลายพยาธิ์ ดับพิษถอนพิษ ชำระล้างลำไส้ แก้โรคตับ แก้ลม ขับระดูร้าย สมานลำไส้
สรรพคุณรวมของพิกัติเทียนทั้ง ๕
แก้ลม แก้เสมหะ และดีระคนกัน แก้พิษโลหิต แก้ทางเดินปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้มุตกิต บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง
สรรพคุณรวมของพิกัติเทียนทั้ง ๗
แก้ลม แก้เสมหะ และดีระคนกัน แก้พิษโลหิต แก้ทางเดินปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้มุตกิต บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง แก้ลมในท้อง และลมพรรดึก แก้ลมครรภ์รักษา
สรรพคุณรวมของพิกัติเทียนทั้ง ๙
แก้ลม แก้เสมหะ และดีระคนกัน แก้พิษโลหิต แก้ทางเดินปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้มุตกิต บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง แก้ลมในท้อง แก้ลมพรรดึก แก้ลมครรภ์รักษา
สรรพคุณรวมของพิกัติเทียนพิเศษ
แก้ลม แก้เสมหะและดีระคนกัน แก้พิษโลหิต แก้ทางเดินปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้มุตกิต บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง แก้ลมในท้อง แก้พรรดึก แก้ลมครรภ์รักษา แก้ปิตตะ ปัถวีธาตุ และสมุฏฐาน แก้ลมหทัยวาตบาดทะจิต
สรรพคุณรวมของพิกัติโกฐทั้ง๕
แก้ไข้จับ แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้หืดไอ แก้โรคปอด แก้โรคในปาก แก้ลมในกองธาตุ ชูกำลัง บำรุงโลหิต
สรรพคุณรวมของพิกัติโกฐทั้ง๗
แก้ไข้จับ แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้หืดไอ แก้โรคในปาก แก้โรคในปอด แก้ลมในกองธาตุ ชูกำลัง บำรุงโลหิต แก้ไข้เรื้อรัง แก้หอบสะอึก บำรุงกระดูก
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๘๙
 
สรรพคุณรวมของพิกัติโกฐทั้ง๙
แก้ไข้จับ แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โรคปอด แก้หืดไอ แก้โรคในปาก แก้ลมในกองธาตุ ชูกำลัง บำรุงโลหิต แก้ไข้เรื้อรัง แก้หอบสะอึก บำรุงกระดูก แก้ไข้ในกองธาตุอติสาร แก้ไส้ด้วน ไส้ลาม ขับระดูร้าย
สรรพคุณรวมของพิกัติโกฐพิเศษ
แก้ไข้จับ แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้หืดไอ แก้โรคปอด แก้โรคในปาก แก้ลมในกองธาตุ ชูกำลัง บำรุงโลหิต แก้ไข้เรื้อรัง แก้หอบสะอึก บำรุงกระดูก แก้ไข้ในกองธาตุอติสาร แก้ไส้ด้วนไส้ลาม ขับระดูร้าย กระจายลม ขับลมในลำไส้ ขับพยาธิ์ แก้หนองใน แก้ริดสีดวง
 
สรรพคุณยาตามพิกัติดังกล่าวมานี้ ขอให้นักศึกษาได้พิจารณาดูว่าสรรพคุณรวมของแต่ละพิกัตินั้นรวมมาจากสรรพคุณแต่ละอย่างของตัวยาในพิกัติทั้งสิ้น ควรจะเลือกเอาแต่การไม่ซ้ำกัน และเป็นหลักใหญ่ของสมุฏฐานต้น ถ้าจะกล่าวกันตามสรรพคุณทั้งหมดที่แท้จริงแล้วยังมีอีกมากนัก จะเป็นการลำบากแก่นักศึกษาในวิชาประเภทนี้ ขอให้ท่านจงพยายามค้นคว้าศึกษาต่อไป เพราะเหตุว่าตามสรรพคุณของวัตถุที่จะนำมาใช้ประกอบเป็นยานั้นจะมีสรรพคุณจริงหรือไม่หรือมีจะมีมากน้อยเท่าไร นี่เป็นอีกบทหนึ่งที่นักศึกษาจำเป็นต้องค้นคว้าหาต่อไป
ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 14:15:14 IP : 58.9.80.186


ความเห็นที่ 13 (3396151)

 มหาพิกัด.....

บัดนี้จะกล่าวด้วยมหาพิกัติต่อไป
อธิบายว่ากายแห่งบุคคลทั้งหลายนี้ เป็นที่ตั้งแห่งกองสมุฏฐาน สมุฏฐานเป็นที่ตั้งแห่งกองธาตุ ธาตุเป็นที่ตั้งแห่งกองโรค โรคเป็นที่ตั้งแห่งอาหาร ดังนี้ ถ้าจะแก้ให้แก้ในกองสมุฏฐานเป็นอาทิ ด้วยอรรถว่า สมุฏฐานเป็นรากแก้วแห่งโรคทั้งหลายจึงแยกเบญจกูลนั้นออกและ ๓ เอาพริกไทยแทรกเข้า ๑ เป็น ๖ เหตุว่าพริกไทยนั้นแก้ในกองลม สรรพคุณสิ่งอื่นที่จะแก้ลมยิ่งกว่านั้นหามิได้ พระอาจารย์เจ้าท่านจึงประกอบเข้าไว้ในเบญจกูลจึงได้นามบัญญัติดังนี้
 
ตรีกุฎในพิกัติ วสันตฤดู แก้ฤดูฝน
ตรีสาร ในพิกัติเหมันตฤดู แก้ฤดูหนาว
ตรีผลา ในพิกัติคิมหันตฤดู แก้ฤดูร้อน
อันนี้ท่านสงเคราะห์ แก้ในกองสมุฏฐานโรคฤดูทั้ง ๓ ดังนี้
 
๙๐ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
๑. อนึ่ง สมอพิเภก ๑ ขิงแห้ง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ทั้ง ๓ นี้ แก้ในกองปิตตะสมุฏฐานพิกัติ
๒. อนึ่ง สมอไทย ๑ พริกไทย ๑ สะค้าน ๑ ทั้ง ๓ นี้ แก้ในกองวาตะสมุฏฐานพิกัติ
๓. อนึ่ง มะขามป้อม ๑ ช้าพลู ๑ ดีปลี ๑ ทั้ง ๓ นี้ แก้ในกองเสมหะสมุฏฐานพิกัติ
 
ขอให้ท่านจงประกอบตามส่วนโดยนัยจะมีไปข้างหน้านั้น
อนึ่งท่านจึงจัดสรรพคุณยาให้กองสมุฏฐานกล่าวคือตรีผลา ตรีกฏุก ตรีสาร ทั้ง ๓ นี้มาระคนกันเข้าไว้จะให้แจ้งในพิกัตินั้น
ลำดับนี้ จะกล่าวสรรพคุณแห่งยาเบญจกูล อันอาจารย์ท่านกล่าวไว้สืบกันมา ว่ามีพระดาบส ๖ พระองค์
๑. พระองค์ หนึ่งชื่อฤๅษี ปัพพะตัง บริโภคซึ่งผลดีปลี อาจระงับอชิณโรคได้
๒. พระองค์หนึ่งชื่อฤๅษีอุธา บริโภคซึ่งรากช้าพลู อาจระงับเมื่อยขบ
๓. พระองค์หนึ่งชื่อฤๅษี บุพเทวา บริโภคซึ่งเถาสะค้าน อาจระงับเสมหะ และ
วาโยได้
๔. พระองค์หนึ่งชื่อฤๅษี บุพพรต บริโภคซึ่งเจตมูลเพลิง อาจจะระงับซึ่งโรคอันบังเกิดแต่ (ดี) อันทำให้หนาว และเย็นได้
๕. พระองค์หนึ่งชื่อฤๅษี มหิทธิกรรม บริโภคซึ่งขิงแห้ง อาจจะระงับซึ่งตรีโทษได้
๖. พระองค์หนึ่งชื่อฤๅษี มุรทาธร เธอพระองค์นี้ เป็นผู้ประมวลสรรพยาเข้าด้วยกันจึงชื่อว่าเบญจกูลเสมอภาค และยาเบญจกูลนี้ ถ้าผู้ใดได้บริโภคแล้ว อาจจะระงับโรคอันบังเกิดแต่ทวัตติงสาการ มีผลเป็นต้นและสมองเป็นที่สุด และบำรุงธาตุทั้ง ๔ ให้บริบูรณ์
 
ลำดับนี้จะกล่าวด้วยลักษณะ ตรีผลา ตรีกฏุก ตรีสาร และเบญจกูล ซึ่งได้กล่าวมาแล้วแต่หนหลังนั้น และเบญจกูลท่านได้จัดไว้เป็น ๔ ประการ คือ
๑. อภิญญาณเบญจกูล ๒. มหาพิกัติเบญจกูล
๓. โสฬสเบญจกูล ๔. ทศเบญจกูล
 
คือบทว่าเบญจกูลนั้น คือ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ เจตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ อันนี้ชื่อว่าเบญจกูล แก้ในกองธาตุ แก้ในกองฤดูสมุฏฐาน ด้วยอรรถว่าสมุฏฐาน
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๙๑
 
ธาตุ ฤดูเนื่องถึงกัน ที่จะได้ขาดจากกันนั้นหามิได้ เป็นที่อาศัยซึ่งกันและกันจึงให้ประกอบเบญจกูลขึ้นตามพิกัติ กำเริบหย่อนพิการนั้น แก้ดังนี้จึงควร
๑. ตรีกฏุกในวสันตฤดู เมล็ดพริกไทย เง่าขิงแห้ง ดอกดีปลี
๒. ตรีสารพิกัติในเหมันฤดู รากเจตมูลเพลิง เถาสะค้าน รากช้าพลู
๓. ตรีผลาพิกัติในคิมหันตฤดู ลูกสมอไทย ลูกสมอพิเภก ลูกมะขามป้อม
๑. แก้ในกองปิตตะสมุฏฐานพิกัติ (กองดี) ลูกสมอพิเภก เง่าขิงแห้ง รากเจตมูลเพลิง
๒. แก้ในกองวาตะสมุฏฐานพิกัติ (กองวาตา) ลูกสมอไทย เมล็ดพริกไทย เถาสะค้าน
๓. แก้ในกองเสมหะฐานพิกัติ (กองเสมหะ) ลูกมะขามป้อม รากช้าพลู ดอกดีปลี
 
พิกัติกองเตโชธาตุประจำสมุฏฐานอัคนี (ธาตุไฟ ๔ กอง)
๑. เตโชธาตุกำเริบ เถาสะค้าน ๑ ส่วน ดอกดีปลี ๒ ส่วน รากช้าพลู ๓ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๔ ส่วน ราก เจตมูลเพลิง ๘ ส่วน ลูกสมอพิเภก ๑๖ ส่วน
๒. เตโชธาตุหย่อน ดอกดีปลี ๑ ส่วน รากช้าพลู ๒ ส่วน เถาสะค้าน ๓ ส่วน ลูกสมอพิเภก ๔ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๘ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๑๖ ส่วน
๓. เตโชธาตุพิการ รากช้าพลู ๑ ส่วน เถาสะค้าน ๒ ส่วน ดอกดีปลี ๓ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๔ ส่วน ลูกสมอพิเภก ๘ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๑๖ ส่วน
พิกัติกองวาโยธาตุประจำสมุฏฐานวาตะ (ธาตุลม ๖ กอง)
๑.วาโยธาตุกำเริบ รากช้าพลู ๑ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๒ ส่วน ดอกดีปลี ๓ ส่วน เมล็ดพริกไทย ๔ ส่วน เถาสะค้าน ๘ ส่วน ลูกสมอไทย ๑๖ ส่วน เง่าขิงแห้งระคนกัน
๒. วาโยธาตุหย่อน รากเจตมูลเพลิง ๑ ส่วน ดอกดีปลี ๒ ส่วน รากช้าพลู ๓ ส่วน ลูกสมอไทย ๔ ส่วน เมล็ดพริกไทย ๘ ส่วน เถาสะค้าน ๑๖ ส่วน เง่าขิงแห้งระคนกัน
๓. วาโยธาตุพิการ ดอกดีปลี ๑ ส่วน รากช้าพลู ๒ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๓ ส่วน เถาสะค้าน ๔ ส่วน ลูกสมอไทย ๘ ส่วน เมล็ดพริกไทย ๑๖ ส่วน เง่าขิงระคนกัน
พิกัติกองอาโปธาตุประจำสมุฏฐานอาโป (ธาตุน้ำ ๑๒ กอง)
๑. อาโปธาตุกำเริบ เง่าขิงแห้ง ๑ ส่วน เถาสะค้าน ๒ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๓ ส่วน ดอกดีปลี ๔ ส่วน รากช้าพลู ๘ ส่วน ลูกมะขามป้อม ๑๖ ส่วน เมล็ดพริกไทยระคนกัน
๒. อาโปธาตุหย่อน เถาสะค้าน ๑ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๒ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๑ ส่วน ลูกมะขามป้อม ๔ ส่วน ดอกดีปลี ๘ ส่วน รากช้าพลู ๑๖ ส่วน เมล็ดพริกไทยระคนกัน
 
๙๒ ตำราประมวลหลักเภสัช
 
๓. อาโปธาตุพิการ รากเจตมูลเพลิง ๑ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๒ ส่วน เถาสะค้าน ๓ ส่วน รากช้าพลู ๔ ส่วน ลูกมะขามป้อม ๘ ส่วน ดอกดีปลี ๑๖ ส่วน เมล็ดพริกไทยระคนกัน
พิกัติกองปัถวีธาตุประจำสมุฏฐานปัถวี (ธาตุดิน ๒๐ กอง)
๑. ปัถวีธาตุกำเริบ เมล็ดพริกไทย ๑ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๒ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๓ ส่วน เถาสะค้าน ๔ ส่วน ดอกดีปลี ๘ ส่วน รากช้าพลู ๑๖ ส่วน พิกัติตรีผลาระคนกัน
๒. ปัถวีธาตุหย่อน เง่าขิงแห้ง ๑ ส่วน ราก เจตมูลเพลิง ๒ ส่วน เมล็ดพริกไทย ๓ รากช้าพลู ๔ ส่วน เถาสะค้าน ๘ ส่วน ดอกดีปลี ๑๖ ส่วน พิกัติตรีผลาระคนกัน
๓. ปัถวีธาตุพิการ รากเจตมูล ๑ ส่วน เมล็ดพริกไทย ๒ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๓ ส่วน ดอกดีปลี ๔ ส่วน รากช้าพลู ๘ ส่วน เถาสะค้าน ๑๖ ส่วน พิกัติตรีผลาระคนกัน
 
อภิญญาณเบญจกูล แก้ในกองอภิญญาณธาตุ (ท่านให้เอา ใบ, ดอก, ราก)
ใบ ดอก ราก เจตมูลเพลิง เอาสิ่งละ ๔ ส่วน
ใบ ดอก ราก สะค้าน “ ๖ ส่วน
ใบ ดอก ราก ขิงแห้ง “ ๑๐ ส่วน
ใบ ดอก ราก ช้าพลู “ ๑๒ ส่วน
ใบ ดอก ราก ดีปลี “ ๒๐ ส่วน
ทศเบญจกูล (เบญจกูลสิ่งละ ๑๐) รากเจตมูลเพลิง ๑๐ ส่วน รากสะค้าน ๑๐ เง่าขิงแห้ง ๑๐ ส่วน รากช้าพลู ๑๐ ส่วน ดอกดีปลี ๑๐ ส่วน
มหาพิกัติทศเบญจกูล แก้ในกองสมุฏฐานทั้งปวง รากเจตมูลเพลิง ๔ ส่วน เถาสะค้าน ๖ ส่วน เง่าขิง
แห้ง ๑๐ ส่วน รากช้าพลู ๑๒ ส่วน ดอกดีปลี ๒๐ ส่วน
โสฬสเบญกูล
๑. พิกัติกองปัถวีธาตุ เง่าขิงแห้ง ๒ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๔ ส่วน เถาสะค้าน ๖ ส่วน รากช้าพลู ๘ ส่วน ดอกดีปลี ๑๖ ส่วน
๒. พิกัติกองอากาศธาตุ รากเจตมูลเพลิง ๒ ส่วน เถาสะค้าน ๔ ส่วน รากช้าพลู ๖ ส่วน ดอกดีปลี ๘ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๑๖ ส่วน
๓. พิกัติกองเตโชธาตุ เถาสะค้าน ๒ ส่วน รากช้าพลู ๔ ส่วน ดอกดีปลี ๖ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๘ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๑๐ ส่วน
๔. พิกัติกองวาโยธาตุ รากช้าพลู ๒ ส่วน ดอกดีปลี ๔ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๖ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๘ ส่วน เถาสะค้าน ๑๖ ส่วน
 
ตำราประมวลหลักเภสัช ๙๓
 
๕. พิกัติกองอาโปธาตุ ดอกดีปลี ๒ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๔ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๖ ส่วน เถาสะค้าน ๘ ส่วน รากช้าพลู ๑๖ ส่วน
ทศเบญจขันธ์ แก้ไข้กองสุรินทัญญาณธาตุ
๑. กองปัถวีธาตุ เง่าขิงแห้ง ๑ ส่วน รากช้าพลู ๒ ส่วน เถาสะค้าน ๓ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๔ ส่วน ดอกดีปลี ๕ ส่วน
๒. กองอากาศธาตุ รากช้าพลู ๑ ส่วน เถาสะค้าน ๒ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๓ ส่วน ดอกดีปลี ๔ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๕ ส่วน
๓. กองอาโปธาตุ เถาสะค้าน ๑ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๒ ส่วน ดอกดีปลี ๓ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๔ส่วน รากช้าพลู ๕ ส่วน
๔. กองวาโยธาตุ รากเจตมูลเพลิง ๑ ส่วน ดอกดีปลี ๒ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๓ ส่วน รากช้าพลู ๔ ส่วน เถาสะค้าน ๕ ส่วน
๕. กองเตโชธาตุ ดอกดีปลี ๑ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๒ ส่วน รากช้าพลู ๓ ส่วน เถาสะค้าน ๔ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๕ ส่วน
มหาพิกัติตรีผลา
๑. แก้เสมหะสมุฏฐาน ลูกสมอไทย ๔ ส่วน ลูกสมอพิเภก ๘ ส่วน ลูกมะขามป้อม ๑๒ ส่วน
๒. แก้ปิตตะสมุฏฐาน ลูกสมอไทย ๘ ส่วน ลูกมะขามป้อม ๔ ส่วน ลูกสมอพิเภก ๑๒ ส่วน
๓. แก้วาตะสมุฏฐาน ลูกสมอพิเภก ๔ ส่วน ลูกมะขามป้อม ๘ ส่วน ลูกสมอไทย ๑๒ ส่วน
มหาพิกัติตรีกฏุก
๑. แก้เสมหะสมุฏฐาน เมล็ดพริกไทย ๔ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๘ ส่วน ดอกดีปลี ๑๒ ส่วน
๒. แก้ปิตตะสมุฏฐาน ดอกดีปลี ๔ ส่วน เมล็ดพริกไทย ๘ ส่วน เง่าขิงแห้ง ๑๒ ส่วน
๓. แก้วาตะสมุฏฐาน เง่าขิงแห้ง ๔ ส่วน ดอกดีปลี ๘ ส่วน เมล็ดพริกไทย ๑๒ ส่วน
อันว่าตรีผลา และตรีกฏุกทั้ง ๒ นี้ จะได้แต่เฉพาะสมุฏฐานอันหามิได้ เป็นสาธารณะทั่วไปในกองสมุฏฐานทั้งปวง ให้แพทย์พึงพิจารณาเห็นควรแก่กันแล้ว ก็พึงประกอบขึ้นตามซึ่งท่านได้ตราไว้
อนึ่งอันว่าตรีผลา ตรีกฏุก เบญจกูลก็ดี ถ้าจะทำวิธีต้มให้ประกอบเต็มส่วน คือ ๑ บาท ถ้าจะกระทำวิธีทำผงให้ประกอบเพียง ๑ สลึง ถ้าจะทำโดยวิธีจะแทรกให้ประกอบเพียง ๑ เฟื้อง
 

ผู้แสดงความคิดเห็น อาจารย์อุ๊ (au_karawek-at-yahoo-dot-co-dot-th)วันที่ตอบ 2013-01-21 14:16:29 IP : 58.9.80.186



1


แสดงความคิดเห็น
ความคิดเห็น *
ผู้แสดงความคิดเห็น  *
อีเมล *
ไม่ต้องการให้แสดงอีเมล
รหัสป้องกันสแปม *CAPTCHA Image





Copyright © 2011 All Rights Reserved.